Sardis Audiogids in het Nederlands

Welkom in Sardis, een stad die al minstens drieduizend vijfhonderd jaar wordt bewoond. In die periode schommelde het tussen een welvarende stad van internationaal belang en een verzameling bescheiden gehuchten. Het was de hoofdstad van het Lydische Rijk, daarna de zetel van een Perzische satrapie en later een belangrijk centrum van de hellenistische en Byzantijnse cultuur. In 2025 plaatste UNESCO Sardis en de Lydische grafheuvels van Bin Tepe op de werelderfgoedlijst. De lagere sector omvat het bad-gymnasiumcomplex, de synagoge en de Byzantijnse winkels. De andere sector omvat het heiligdom van de Artemis-tempel, met de akropolisrug die erachter oprijst. De zuilen van deze zuilenstraat leidden het verkeer door de Romeinse stad, en ze vormen een goede plek om te beginnen.

Egisto Sani from Viareggio, Italia · CC BY-SA 2.0

Sardis viel in 129 voor Christus in handen van Rome en bloeide als onderdeel van de provincie Asia. De stad ontving drie neokoraat-onderscheidingen, een teken van een aanzienlijke maatschappelijke status. Toen sloeg in 17 na Christus een verwoestende aardbeving toe. Keizer Tiberius antwoordde met tien miljoen sestertiën en een tijdelijke belastingvrijstelling om de stad te helpen herstellen. De marmeren bestrating en overdekte zuilgangen behoren tot de herbouwde, welvarende metropool. Een straat als deze was de ruggengraat van een Romeinse provinciestad, waarvan de zuilgangen schaduw boden aan mensen die zich tussen winkels en openbare gebouwen verplaatsten. Marmeren blokken onder de voeten waren een dure keuze voor een hoofdweg, en deze stad kon zich dat veroorloven.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Het bad-gymnasiumcomplex werd waarschijnlijk voltooid in de late tweede of vroege derde eeuw na Christus. Dergelijke gebouwen voegden twee tradities samen: een Grieks gymnasium voor sport en onderwijs, en een Romeins badhuis met een opeenvolging van hete, warme en koude ruimten. Zulke complexen vormden het maatschappelijke hart van een Romeinse stad, gebouwd voor dagelijks baden, sport en het sociale leven in plaats van voor een enkele ceremonie. De façade rees op in twee verdiepingen, waarbij de zuilen en nissen de ingang omkaderden. Voor een stad van de rang van Sardis was dit de plek waar de alledaagse maatschappelijke activiteit plaatsvond, dag na dag.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

De binnenplaats is het marmeren hof, waarvan het marmeren front van twee verdiepingen om u heen omhoogrijst. Veel van wat hier staat, is door archeologen weer opgebouwd. Het werk is van de Archaeological Exploration of Sardis, opgericht in 1958 door G.M.A. Hanfmann, hoogleraar schone kunsten aan Harvard, en Henry Detweiler, decaan van de faculteit der architectuur aan Cornell. Hun teams deden grootschalige opgravingen in de stad en de regio, en zij groeven dit hele bad-gymnasiumcomplex op en restaureerden het. De gebeeldhouwde zuilen en kroonlijsten van het zuilenscherm geven een indruk van de omvang van die inspanning.

Egisto Sani from Viareggio, Italia · CC BY-SA 2.0

In de jaren zestig identificeerden archeologen een aanzienlijke vergaderzaal in het noordwestelijke deel van de stad als synagoge. Het gebouw draagt inscripties, menorahs en andere artefacten die het gebruik ervan als synagoge van de vierde tot de zesde eeuw bevestigen. Het behoort tot de grootste bekende Joodse vergaderzalen uit de oudheid in de mediterrane wereld. De wortels van de gemeenschap gingen diep. De hellenistische koning Antiochus III vestigde Joden in Sardis, en hun gemeenschap bleef bestaan gedurende een groot deel van de late oudheid. Opgravingen in de omliggende woon- en winkelstraten leverden extra bewijs op van het Joodse leven in de stad.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Het voorhof vormde de formele ingang naar de grote zaal. Zuilen omringden een open binnenplaats en een marmeren urn die boven een bekken stond, diende als centraal fonteinelement. Gebouwen in de Romeinse wereld kondigden hun belang vaak aan bij de drempel, en dit bouwwerk presenteerde zich in volle burgerlijke monumentaliteit. De bijeenkomst zelf vond plaats verderop, in de zaal aan het einde van de reeks.

Egisto Sani from Viareggio, Italia · CC BY-SA 2.0

De hoofdzaal vormde het toneel voor de bijeenkomsten van de gemeenschap, en de versiering ervan toont de rijkdom die erachter schuilt. Mozaïekvloeren bedekken de ruimte, met patronen en inscripties ertussen. Menora's verschijnen naast de inscripties, waardoor het doel van het gebouw openlijk wordt aangeduid. Aan het uiteinde staat een marmeren leestafel voor een apsis, geflankeerd door gebeeldhouwde leeuwen, met een halfrond zitplatform erachter. Het beeld dat naar voren komt is dat van een welvarende Joodse gemeenschap, volledig thuis in een grote Romeinse stad uit de late oudheid.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

De handel bleef vruchten afwerpen lang na de Romeinse bloeitijd. Een rij kleine winkels werd tegen de zuidkant van het bad-gymnasiumcomplex gebouwd, en de handel en de organisatie daarvan bleven een bron van grote rijkdom. Toen Constantinopel de hoofdstad van het Oosten werd, verbond een nieuw wegennet de provincies met de hoofdstad, en Sardis lag vrij afgezonderd van de grote communicatielijnen. De stad begon te vervallen in de zevende eeuw. In 615, tijdens de Byzantijns-Sassanidische oorlog, plunderde de Perzische bevelhebber Shahin de stad tijdens zijn invasie van Klein-Azië. De Byzantijnen wonnen die oorlog uiteindelijk, maar de schade aan Sardis werd nooit volledig hersteld. Dat was het einde van de fase als grote stad.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

In de zevende eeuw voor Christus werd Sardis de Lydische hoofdstad, en vanuit hier regeerden koningen zoals Croesus over een rijk dat zich uitstrekte tot aan de rivier de Halys in het oosten. De stad besloeg 108 hectare inclusief de gebieden buiten de muren, en werd beschermd door twintig meter dikke muren. De berghelling van de akropolis was voorzien van terrassen met wit gehouwen steen om de onregelmatige hellingen te beteugelen. Bij de Pactolus vonden archeologen werkinstallaties waar alluviale metalen werden verwerkt, waarbij electrum werd geraffineerd tot zuiver goud en zilver. Die industrie langs de beek vormde de industriële basis van de Lydische rijkdom. Reizigers konden het terrein al van een afstand herkennen aan drie enorme grafheuvels bij Bin Tepe.

CNG Coins · CC BY-SA 3.0

Dit kleine gouden muntstuk veranderde hoe de wereld betaalde. Het is een stater van Croesus, geslagen in de munthuis van Sardis, en behoort tot de eerste gestandaardiseerde gouden munten ooit gemaakt. Het raffinatiewerk langs de Pactolus maakte dit mogelijk, doordat ruw elektrum werd omgezet in goud van betrouwbare zuiverheid. Oude schrijvers hadden hun eigen verklaring voor de rijkdommen van de beek. Het verhaal gaat dat koning Midas zijn gouden vloek in de Pactolus afwaste, waardoor het zand glinsterde van het elektrum. Croesus overleefde zijn eigen munten niet lang. Cyrus de Grote versloeg hem rond 547 v.Chr. en de Perzen plunderden Sardis na een korte belegering. De vernietiging is levendig bewaard gebleven in de grond. Skeletten van Lydische soldaten werden tussen het puin aangetroffen, één daarvan met een gebroken onderarmbot, vermoedelijk een mislukte parering tegen de slag die hem dodelijk trof.

CNG Coins · CC BY-SA 3.0