PergamonAudiogids

Welkom bij een van de meest ambitieuze staaltjes techniek uit de oudheid. De Attalidische koningen bouwden niet zomaar een stad; ze transformeerden een massieve, driehonderd meter hoge bergrug in een verticaal machtsvertoon. Als u naar dit model kijkt, ziet u hoe de belangrijkste bouwwerken—de koninklijke paleizen en heilige tempels—de absolute top bezetten. Van daaruit stroomt de rest van de stad langs de steile hellingen naar beneden in een reeks perfect vlakke terrassen. De hele heuvel bestaat uit andesiet, een donker vulkanisch gesteente dat berucht was om zijn hardheid. Ondanks deze hardheid slaagden de architecten erin om vlakke grond te creëren waar die niet bestond, door diep in de berg te hakken. Dit verticale ontwerp was een bewuste keuze; de koningen wilden een 'Nieuw Athene' creëren dat letterlijk op iedereen in het Middellandse Zeegebied neerkeek. Terwijl u de site vandaag verkent, blijft de enorme inspanning die nodig was om miljoenen tonnen aarde en steen te verplaatsen voor deze plateaus zichtbaar. Het ontwerp dwong bezoekers om constant omhoog te klimmen, wat de status van de koningen die op de top woonden en aanbaden, nog eens extra benadrukte.

Wladyslaw Sojka · CC BY-SA 3.0

De muren die u hier ziet zijn veel meer dan eenvoudige grenzen; ze vormen het structurele fundament dat de bovenstad mogelijk maakte. Omdat Pergamon op zo'n steile helling was gebouwd, moesten de architecten enorme kunstmatige plateaus aanleggen om vlakke grond te bieden voor hun tempels en paleizen. Deze steunmuren fungeerden als een gigantische constructieve basis die het gewicht van de gebouwen en de aarde erachter tegenhield. Om maximale stabiliteit te garanderen, gebruikten de bouwers geen mortel. In plaats daarvan vertrouwden ze op perfect geslepen stenen blokken en ijzeren klemmen die met gesmolten lood in de rots waren vastgezet. Deze techniek zorgde ervoor dat de constructies flexibel genoeg bleven om de frequente seismische activiteit in de regio te weerstaan. Al meer dan tweeduizend jaar hebben deze muren talloze aardbevingen doorstaan die modernere constructies met de grond gelijkmaakten. Zonder de ongelooflijke hoogte en kracht van deze terrassen zou de monumentale skyline van de Akropolis al lang in het dal zijn gestort. De precisie van het steenhouwwerk herinnert ons eraan dat de verborgen techniek onder de grond net zo cruciaal was als de architectuur die erboven stond.

horsch · CC BY-SA 3.0

Terwijl de massieve tempels op de Akropolis werden gebouwd voor het publiek en de goden, behoorde deze mozaïekvloer tot de privéwereld van koning Eumenes II. Als onderdeel van Paleis Vijf was deze ruimte ooit een rijkelijk versierde, verwarmde kamer die was ontworpen voor koninklijk comfort. De vloer bevat complexe geometrische patronen gemaakt van duizenden kleine stukjes steen, bekend als tesserae. In de antieke wereld was de grootte van deze steentjes een directe indicatie van de status van de eigenaar; hoe kleiner en gedetailleerder het mozaïek, hoe rijker de persoon die het had besteld. Bij deze paleiskamers ging het niet alleen om de vloeren; de muren waren ooit bedekt met rijkgekleurde schilderingen en de ruimtes zouden gevuld zijn geweest met enkele van de duurste meubels die in het Middellandse Zeegebied verkrijgbaar waren. Het grootste deel van de Akropolis voelt monumentaal en koud aan, maar hier krijgt u een beeld van de koningen als individuen die luxe en intellectuele bezigheden in hun eigen huis waardeerden. De hoge kwaliteit van deze mozaïeken weerspiegelt een periode waarin Pergamon op het hoogtepunt van zijn rijkdom was en de beste ambachtslieden uit de hele Griekse wereld aantrok.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Deze binnenplaats diende ooit als de ingang van de Bibliotheek van Pergamon, de op één na grootste bibliotheek in de antieke wereld. Op haar hoogtepunt herbergde zij meer dan tweehonderdduizend boekrollen op de bovenverdiepingen. De groei van dit instituut leidde tot een beroemde rivaliteit met de Bibliotheek van Alexandrië in Egypte. De Egyptische autoriteiten maakten zich zo zorgen over de toenemende intellectuele invloed van Pergamon dat zij de export van papyrus naar de stad verboden, in de hoop de productie van boekrollen te verlammen. Dit werkte averechts. Als reactie hierop perfectioneerden de geleerden hier het gebruik van bewerkte dierenhuiden als schrijfoppervlak. Dit materiaal werd bekend als perkament, of 'pergamena', vernoemd naar deze stad. Deze innovatie veranderde de geschiedenis, aangezien perkament duurzamer was dan papyrus en kon worden gevouwen tot de eerste boeken, of codices, zoals we die vandaag de dag kennen. Hoewel de planken en boekrollen allang verdwenen zijn, leeft de erfenis van het werk dat hier werd verricht voort in de naam van het materiaal dat de westerse literatuur eeuwenlang heeft bewaard. De binnenplaats was een plek voor stille reflectie en debat, veilig gelegen in het religieuze hart van de Akropolis.

Wladyslaw Sojka · CC BY-SA 3.0

Dit kolossale beeld van Athena stond ooit prominent in de grote bibliotheek van de stad. Met een hoogte van drie meter is het een getrouwe kopie van de wereldberoemde goud- en ivoorkleurige Athena die door Phidias werd gemaakt voor het Parthenon in Athene. Door een replica van zo'n hoge kwaliteit te laten maken, stuurden de koningen van Pergamon een duidelijke politieke boodschap: zij beschouwden zichzelf als de ware erfgenamen en beschermers van de klassieke Griekse cultuur. Het beeld mist nu haar armen, maar oorspronkelijk hield ze een klein standbeeld van de overwinning in de ene hand en een schild in de andere. Als godin van de wijsheid en strategische oorlogsvoering was Athena de beschermvrouwe van de stad, wat haar de perfecte bewaker maakte voor de honderdduizenden boekrollen die in de omliggende kamers werden bewaard. Haar aanwezigheid verhief de bibliotheek van een eenvoudig opslaghuis voor informatie tot een heilige plek van kennis en staatsideologie. Hoewel het standbeeld naar een museum is verplaatst, kunt u de oorspronkelijke stenen basis nog steeds op de locatie vinden, die de plek markeert waar de godin van het intellect ooit heerste over de grootste verzameling kennis in Klein-Azië.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Wanneer u omhoog kijkt naar de overblijfselen van de Tempel van Trajanus, is het eerste wat opvalt het briljante witte marmer. Dit materiaal vormt een scherp contrast met de donkere, lokale andesiet die werd gebruikt voor de oudere Griekse gebouwen op de heuvel. Deze tempel was een veel latere toevoeging aan de Akropolis, gebouwd tijdens de tweede eeuw na Christus om de Romeinse keizer Trajanus en zijn opvolger Hadrianus te eren. De locatie op het hoogste punt van de stad was volledig opzettelijk. Het fungeerde als een enorm reclamebord voor Romeinse macht en techniek, zichtbaar vanaf kilometers afstand in de vallei beneden. Let op de uitgewerkte Korinthische kapitelen die op de zuilen rusten, met ingewikkelde, bladvormige acanthus-snijwerken. Deze plek vertegenwoordigt de overgang van Pergamon van een onafhankelijk Grieks koninkrijk naar een centraal knooppunt van het Romeinse Rijk. Het was niet alleen een plaats van aanbidding; het was een fysieke manifestatie van de goddelijke status van de keizer en de enorme rijkdom van Rome. De techniek die nodig was om zo'n massieve marmeren structuur op deze smalle top te bouwen was ongekend en vereiste de constructie van diepe ondergrondse steunpunten om te voorkomen dat de zware tempel de rand van de berg zou doen instorten.

Travelling Runes · CC BY-SA 2.0

Onder het elegante marmer van de Tempel van Trajanus ligt dit netwerk van zware bogen, dat fungeert als het verborgen skelet van de bovenstad. De heuveltop was oorspronkelijk te smal om een tempel van zo'n enorme omvang te dragen, dus moesten Romeinse ingenieurs hun eigen ondergrond creëren. Ze bouwden deze gewelfde onderstructuren om het oppervlak van de berg te vergroten en zo een perfect vlak en stabiel platform te creëren voor de architectuur erboven. Dit zijn geen kelders bedoeld voor menselijk gebruik; het zijn puur structurele elementen die zijn ontworpen om de enorme neerwaartse druk van de marmeren zuilen te verdelen. De precisie van deze gewelven is opmerkelijk, aangezien ze al bijna negentienhonderd jaar overeind staan. Ze hebben talloze trillingen en aardbevingen overleefd die de meer delicate gebouwen erboven deden instorten. Terwijl u kijkt naar hoe de bogen perfect zijn uitgelijnd, ziet u een meesterwerk van oude civiele techniek. Door de boog te gebruiken om gewicht af te voeren, konden de Romeinen de natuurlijke beperkingen van het landschap overwinnen, waardoor ze monumentale machtssymbolen konden bouwen op locaties waarvan Griekse architecten voorheen dachten dat bouwen onmogelijk was.

Alexey Komarov · CC BY-SA 4.0

De ondergrondse gangen hier losten een primair probleem op voor de bouwers van de stad: hoe bouw je een enorme tempel op een helling van zeventig graden zonder dat deze in het dal glijdt? Deze tunnels boden een koele, donkere omgeving die waarschijnlijk werd gebruikt voor opslag, maar hun belangrijkste taak was architectonisch. Terwijl u door de lange reeks bogen kijkt, ziet u een geavanceerd systeem van drukbeheer. Elke boog duwt tegen zijn buurman, waardoor een continue kracht ontstaat die de heuvel effectief op zijn plaats houdt. Het metselwerk in deze verborgen gangen is vaak nog preciezer dan wat u aan de oppervlakte ziet. Dit komt doordat de volledige stabiliteit van de tempel erboven afhing van de integriteit van deze blokken; als er ook maar één was verschoven, zou de marmeren structuur erboven zijn gebarsten en ingestort. Deze ondergrondse wereld stelde de Romeinen in staat om de voetafdruk van de Akropolis ver buiten haar natuurlijke grenzen uit te breiden. Hoewel de meeste bezoekers zich concentreren op de witte zuilen erboven, is het dit verborgen netwerk van steen dat het ware technische genie van de Romeinse bouwers aantoont, die de fysica van steen beheersten om de berg zelf te hervormen.

HALUK COMERTEL · CC BY 3.0

Aan het einde van deze tunnels ziet u de fascinerende overgang waar Romeins metselwerk direct samenkomt met de ruwe, donkere andesiet van de natuurlijke berg. Deze gewelven waren een essentieel onderdeel van een enorm landwinningsproject. Door vanaf de rotswand uit te bouwen, creëerden ingenieurs een kunstmatig terras van meer dan zestig meter breed. Zonder deze slimme uitbreiding van de aarde zou de Tempel van Trajanus minder dan de helft van zijn huidige omvang hebben gehad. Deze stevige tunnels vertegenwoordigen een letterlijke uitbreiding van het bruikbare oppervlak van de berg. Hoewel ze oorspronkelijk werden gebouwd voor structurele ondersteuning, eindigde hun nut niet toen het Romeinse Rijk viel. In latere eeuwen, toen de grote tempels erboven afbrokkelden, werden deze goed bewaarde gewelven hergebruikt als schuilplaatsen, stallen en werkplaatsen door de mensen die tussen de ruïnes bleven wonen. Hun duurzaamheid is het bewijs van de hoge kwaliteit van de constructie; de gewelven zijn vandaag de dag grotendeels intact en vervullen nog steeds hun oorspronkelijke taak om de rand van de Akropolis te ondersteunen. Ze bieden een uniek perspectief op de enorme schaal van de terraforming die nodig was om van Pergamon het architectonische wonder te maken dat het uiteindelijk werd.

Bachelot Pierre J-P · CC BY-SA 3.0

Voorbij de kunst en filosofie van de stad lag een harde militaire realiteit. Deze ruimtes met dikke muren waren de koninklijke arsenalen, vijf lange zalen die ontworpen waren om de voorraden op te slaan die nodig waren om een jarenlange belegering te overleven. Archeologen die hier werkten, ontdekten duizenden stenen katapultkogels, een grimmige herinnering aan de defensieve focus van de stad. Een van de meest indrukwekkende prestaties van de bouwers was het ventilatiesysteem. De stenen kamers waren zo goed ontworpen om de lucht te laten circuleren dat het graan dat hier werd opgeslagen meer dan dertig jaar eetbaar bleef. Dit was niet alleen een stad van schoonheid; het was een van de best verdedigbare en zwaarbeveiligde forten in Klein-Azië. De koningen begrepen dat hun rijkdom en culturele schatten hen tot een doelwit maakten, dus bouwden zij deze enorme pakhuizen op het meest veilige punt van de Acropolis. De nabijheid van deze voorraden tot de koninklijke paleizen zorgde ervoor dat de heersende elite als laatste zou vallen in elk conflict. Vandaag de dag staan de ruïnes van deze zalen als een herinnering aan het logistieke genie van de Attaliden-dynastie, die hun liefde voor de kunsten in evenwicht hielden met een nuchtere toewijding aan militaire paraatheid en overleving op de lange termijn.

Mark Landon · CC BY 4.0