Assos Audiogids in het Nederlands

Assos werd gesticht door Aeolische kolonisten uit Methymna op Lesbos, ergens, volgens de overlevering, tussen de tiende en negende eeuw voor Christus. Ze kozen een vulkanische rots uit die 238 meter boven de zee uittorent. Langs tachtig kilometer kustlijn was dit de enige goede haven, wat de stad van vitaal belang maakte voor de scheepvaart in de Troade. Een sterkte zoals het Kasteel van Behram groeide vanuit die positie en bewaakte de toegang tot het dorp met muren die door de eeuwen heen keer op keer werden verhoogd. Het metselwerk combineert verschillende periodes: zware natuurstenen blokken onderaan, latere kantelen daarboven. Assos is tegenwoordig een vakantieoord te midden van de ruïnes, en in 2017 trad het toe tot de voorlopige Werelderfgoedlijst van UNESCO van Turkije. Wat de ruïnes zelf betreft, de Ottomaanse admiraal Piri Reis was in 1521 de eerste die ze opmerkte.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0

Er staat al sinds de tweede helft van de veertiende eeuw een moskee op deze heuveltop, vlak naast de verwoeste tempel. Deze draagt de naam van sultan Murad de Eerste, die Assos met de omliggende gronden in 1359 overnam toen de beylik van Karesi ze aan de Ottomanen verkocht. De top zelf veranderde meer dan eens van geloof: in de oudheid bekroonde een tempel de top, in de Byzantijnse tijd werd de stad een bisdom, en daarna kwam deze moskee. De dorpsnaam draagt zijn eigen herinnering. In de Byzantijnse tijd heette de stad Makhramion, naar een Byzantijnse officier genaamd Makhram. Die naam leeft voort in Behramkale, zoals het dorp vandaag de dag wordt genoemd.

Photo: KureCewlik81 · Public domain

Hoog op de acropolis, 238 meter boven de zee, staan de laatste zuilen van de enige tempel in Dorische stijl die bekend is in Klein-Azië. Deze was gewijd aan Athena en werd rond 530 voor Christus gebouwd. Achtendertig zuilen hielden ooit het dak omhoog. Er zijn er zes overgebleven, met gebroken zuiltrommels verspreid over de bare rots eromheen. Later regeerde Hermias van Atarneus vanuit hier over Assos, de Troade en Lesbos, tijdens de grootste bloeiperiode van de stad. Hij had bij Plato gestudeerd en was, vreemd genoeg, zijn leven begonnen als slaaf van de heerser van Atarneus. Het uitzicht verklaart waarom de top werd gekozen. Het reikt tot aan Lesbos in het zuiden, Pergamon in het zuidoosten en de Ida-berg in het oosten.

Carl Campbell from Santiago de Querétaro, México · CC BY 2.0

De tempel werd gehakt uit andesiet, een harde vulkanische steen die lokaal werd gewonnen, en eeuwen van weersinvloeden hebben dit omgevallen kapiteel ruw gemaakt tot iets bijna organisch. Het fries was ongebruikelijk voor een Dorisch gebouw. Het fries bestond uit vierendertig blokken. Vijftien zijn er in goede staat bewaard gebleven, en hun onderwerpen worden vrijelijk vermengd: Lydische, Lycische, Atheense en Korinthische tradities gaan hand in hand, met ook ontleningen aan de Ionische orde. Het was een oosters getinte Dorische tempel, anders dan al het andere in de regio. De sculpturen bleven niet. In 1835 tekende Charles Texier de friezen. Sultan Mahmud de Tweede gaf vervolgens het meeste van het reliëfsculpturen aan de Franse koning, in 1838. Die werken bevinden zich nu in het Louvre, waaronder een architraaf waarin een banket van Herakles is uitgehouwen. In 1881 begon het Archeologisch Instituut van Amerika met de eerste systematische opgravingen, onder leiding van J. T. Clarke en F. H. Bacon. Drie jaar werk legde de belangrijkste gebouwen van de stad bloot, en met Ottomaanse toestemming voeren sommige vondsten naar het Museum of Fine Arts in Boston.

Mark Landon · CC BY 4.0

Plinius de Oudere had een directe verklaring voor de sarcofagen van Assos: ze waren, schreef hij, in staat om vlees te eten. Het woord sarcofaag betekent letterlijk vleeseter, en deze begraafplaats op de heuvelhelling buiten de Westpoort stond er vol mee, vele ervan gebroken. Men geloofde dat het lokale andesiet de ontbinding van het lichaam versnelde, en het verhaal ging dat een lijk binnen veertig dagen van zijn vlees zou zijn ontdaan. Wat de chemie ook was, de graven werden een gewild exportproduct. In 2018 openden archeologen iets zeldzamers: een onbeschadigd Hellenistisch familiegraf met de naam Aristios op het deksel geschreven. Eenentwintig familieleden lagen er binnen. Eén werd begraven. De andere twintig werden gecremeerd, en hun as ging in urnachtige vazen die met cement waren verzegeld, zodat er geen vreemde stoffen bij konden komen.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0

Vlak binnen de westelijke poort hield Assos in de late oudheid een openbaar gastenverblijf bij: het xenodochion. Rondreizende handelaren en christelijke pelgrims overnachtten en aten hier op hun doorreis. Het levensonderhoud van de stad hing af van dergelijke reizigersstromen. Over de weg door de poort trok iedereen die over zee was aangekomen. De opgegraven muren tonen de indeling van de kamers en hoven waar reizigers werden ontvangen. Assos komt meer dan eens voor in de vroegchristelijke reisgeschiedenis als een pleisterplaats langs deze kust.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0

Onder de Westpoort, op een terrasvormige grondstrook, liggen de verspreide overblijfselen van het Gymnasium van Assos, gebouwd in de tweede eeuw voor Christus. Een Grieks gymnasium trainde de hele burger, niet alleen het lichaam. Jongeren trainden en streden hier, en in een Grieks gymnasium ging de atletische training gepaard met training in retorica en filosofie. De gebouwen zijn weggezakt tot lage stenen lijnen over het terras, met de helling van de akropolis die erachter oprijst. Het was het type plek waar een jongen 's ochtends kon worstelen en 's middags kon oefenen in spreken.

Mark Landon · CC BY 4.0

De oude geplaveide weg liep vanuit de Westpoort naar het noordoosten, en deze monumentale trap leidde haar naar beneden de benedenstad in. Bezoekers die door de poort kwamen, bereikten via deze route het Gymnasium van Assos, de agora uit de tweede eeuw voor Christus en het Bouleuterion. Recente opgravingsseizoenen in Assos hebben een ander spoor van het atletische leven opgeleverd: vele strigils, de gebogen schrapers die atleten gebruikten, de meeste van brons en sommige van ijzer. Ze doken op bij de bredere opgravingen, niet noodzakelijkerwijs hier, dus het verband met dit gymnasium is zwak. Desondanks is een schraper iets persoonlijks, en het vinden van zoveel exemplaren zegt iets over hoeveel mensen er trainden.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0

Particuliere huizen daalden trapsgewijs af langs de vulkanische heuvelhelling in Assos, terras na terras, waarbij het huiselijk leven werd aangepast aan de steile grond. Elk huis trof zijn eigen voorzieningen voor water: cisternen om het vast te houden, binnenplaatsen en afwatering om het door de helling te geleiden. De zee ligt vlakbij beneden, en de huizen waren gericht op de kant van de haven. Opgravingen hebben hier families aangetroffen in de laatantieke tijd. Onder de Byzantijnse vondsten in Assos bevonden zich een stenen oven van zo'n vijftienhonderd jaar oud en een kookfornuis dat nog drie potten bevatte toen het aan het licht kwam.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0

In de Byzantijnse tijd was Assos een bisdom, een stad met een eigen bisschop onder de metropoliet van Efeze, en deze driebeukige basiliek diende de groeiende christelijke gemeenschap. Wat overblijft is een lange muur met bogen en één bleke zuil die afsteekt tegen de lucht. Het bekendste christelijke verhaal van de stad is een reis. Tijdens zijn derde missionaire reis door Klein-Azië trok de apostel Paulus langs deze weg. Het boek Handelingen beschrijft de scène: Lucas en zijn metgezellen voeren vooruit van Troas naar Assos, met de intentie om Paulus aan boord te nemen. Paulus was te voet over land gegaan en ontmoette hen in Assos. Van daaruit voer het hele gezelschap door naar Mytilene op Lesbos. Het verhaal vermeldt niet precies waar hij aan boord van het schip ging; alleen dat de ontmoeting plaatsvond in Assos.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0