Assos Audioprzewodnik po polsku

Assos zostało założone przez eolskich kolonistów z Metymny na Lesbos, według tradycji gdzieś między dziesiątym a dziewiątym wiekiem przed naszą erą. Wybrali wulkaniczną skałę wznoszącą się 238 metrów nad poziom morza. Na przestrzeni osiemdziesięciu kilometrów wybrzeża był to jedyny dobry port, co czyniło miasto niezwykle ważnym dla żeglugi w Troadzie. Z tej pozycji wyrosła twierdza taka jak Zamek w Behramkale, chroniąca podejście do osady murami wznoszonymi na nowo przez wieki. Kamieniarka łączy różne okresy: ciężkie bloki ciosowe na dole, późniejsze blanki powyżej nich. Assos jest obecnie letniskiem wśród ruin, a w 2017 roku znalazło się na tureckiej liście informacyjnej UNESCO. Jeśli chodzi o same ruiny, osmański admirał Piri Reis jako pierwszy zwrócił na nie uwagę już w 1521 roku.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0

Meczet Murata Hüdavendigara stoi na tym wzgórzu od drugiej połowy XIV wieku, tuż obok zrujnowanej świątyni. Nosi imię sułtana Murada Pierwszego, który przejął Assos wraz z otaczającymi je ziemiami w 1359 roku, gdy bejlik Karesi sprzedał je Osmanom. Sam szczyt zmieniał wiarę więcej niż raz: w starożytności wieńczyła go świątynia, w czasach bizantyjskich miasto stało się stolicą biskupią, a potem nadszedł ten meczet. Nazwa wsi nosi własne wspomnienie. W erze bizantyjskiej miasto nazywano Machramion, od imienia bizantyjskiego oficera o imieniu Machram. Ta nazwa żyje w Behramkale, jak wioska nazywa się dzisiaj.

Photo: KureCewlik81 · Public domain

Wysoko na akropolu, 238 metrów nad morzem, stoją ostatnie kolumny Świątyni Ateny, jedynej znanej w Azji Mniejszej świątyni w porządku doryckim. Została wzniesiona około 530 roku przed naszą erą. Trzydzieści osiem kolumn niegdyś podtrzymywało jej dach. Sześć pozostało, a uszkodzone bębny kolumn rozrzucone są po gołej skale wokół nich. Później Hermiasz z Atarneu rządził stąd Assos, Troadą i Lesbos w okresie największego rozkwitu miasta. Studiował pod okiem Platona, a życie rozpoczął, co ciekawe, jako niewolnik władcy Atarneu. Widok tłumaczy, dlaczego wybrano ten szczyt. Sięga on Lesbos na południu, Pergamu na południowym wschodzie i góry Ida na wschodzie.

Carl Campbell from Santiago de Querétaro, México · CC BY 2.0

Świątynię wykuto z andezytu, twardego kamienia wulkanicznego wydobywanego lokalnie, a wieki wietrzenia uczyniły ten powalony kapitel czymś prawie organicznym. Jej fryz był niezwykły jak na budowlę dorycką. Fryz liczył trzydzieści cztery bloki. Piętnaście zachowało się w dobrym stanie, a ich tematy swobodnie się mieszają: tradycje lidyjskie, likijskie, ateńskie i korynckie sąsiadują ze sobą, z zapożyczeniami z porządku jońskiego. Była to świątynia dorycka o wschodnich akcentach, niepodobna do niczego innego w regionie. Rzeźby nie zostały na miejscu. W 1835 roku Charles Texier narysował fryzy. Sułtan Mahmud Drugi podarował większość rzeźb powierzchniowych królowi francuskiemu w 1838 roku. Dzieła te znajdują się obecnie w Luwrze, w tym architraw ozdobiony wyrytym bankietem Heraklesa. W 1881 roku Amerykański Instytut Archeologiczny rozpoczął pierwsze systematyczne wykopaliska, którymi kierowali J. T. Clarke i F. H. Bacon. Trzy lata pracy odsłoniły główne budowle miasta, a za pozwoleniem osmańskim niektóre znaleziska odpłynęły do Muzeum Sztuk Pięknych w Bostonie.

Mark Landon · CC BY 4.0

Pliniusz Starszy miał proste wyjaśnienie dotyczące sarkofagów z Assos: twierdził, że potrafiły one zjadać mięso. Samo słowo sarkofag oznacza zjadacza mięsa, a ta nekropola w Assos poza Bramą Zachodnią była ich pełna, wiele z nich było zniszczonych. Wierzono, że lokalny andezyt przyspiesza rozkład ciała, a opowieść głosiła, że zwłoki zostaną obdarte z tkanek w ciągu czterdziestu dni. Niezależnie od chemii, grobowce stały się poszukiwanym eksportem. W 2018 roku archeolodzy otworzyli coś rzadszego: nienaruszony hellenistyczny grób rodzinny z imieniem Aristios wyrytym na jego pokrywie. W środku spoczywało dwudziestu jeden członków rodziny. Jeden został pochowany. Pozostałych dwudziestu skremowano, a ich prochy trafiły do waz podobnych do urn, uszczelnionych cementem, tak aby żadna obca substancja nie mogła do nich dotrzeć.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0

Tuż za bramą zachodnią w Assos w późnej starożytności funkcjonował publiczny dom gościnny – ksenodochion. Podróżujący kupcy i chrześcijańscy pielgrzymi zatrzymywali się tu na nocleg i posiłek w trakcie swojej podróży. Utrzymanie miasta zależało od tego typu ruchu. Droga wiodąca przez bramę przyjmowała wszystkich przybywających od strony morza. Odkopane mury wyznaczają układ pomieszczeń i dziedzińców, w których przyjmowano podróżnych. Assos pojawia się niejednokrotnie we wczesnochrześcijańskich zapisach podróży jako punkt postojowy wzdłuż tego wybrzeża.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0

Poniżej Bramy Zachodniej, na tarasowatym płaskowyżu, leżą rozrzucone pozostałości Gimnazjum w Assos, wzniesionego w drugim wieku przed naszą erą. Greckie gimnazjum kształciło pełnoprawnego obywatela, a nie tylko jego ciało. Młodzież ćwiczyła tu i rywalizowała, a w greckim gimnazjum trening atletyczny szedł w parze z kształceniem w dziedzinie retoryki i filozofii. Budowle zapadły się, tworząc niskie linie kamieni na całym płaskowyżu, a za nimi wznosi się zbocze akropolu. Było to miejsce, w którym chłopiec mógł rano ćwiczyć zapasy, a po południu doskonalić swoje umiejętności oratorskie.

Mark Landon · CC BY 4.0

Starożytna, brukowana droga biegła na północny wschód od Bramy Zachodniej, a te monumentalne schody prowadziły nią w dół do dolnego miasta. Odwiedzający przechodzący przez bramę docierali tą trasą do Gimnazjum w Assos, agory w Assos z drugiego wieku przed naszą erą oraz do Bouleuterionu. Niedawne sezony wykopaliskowe w Assos przyniosły kolejny ślad życia sportowego: wiele strygili, zakrzywionych skrobaków używanych przez sportowców, w większości z brązu, a niektóre z żelaza. Pojawiły się one podczas szerszych prac wykopaliskowych, niekoniecznie w tym miejscu, więc związek z tym Gimnazjum w Assos jest luźny. Mimo to, skrobak jest przedmiotem osobistym, a znalezienie tak wielu z nich świadczy o tym, jak liczne były grupy trenujących.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0

Prywatne domy w Assos schodziły kaskadowo po wulkanicznym zboczu, taras po tarasie, dostosowując życie codzienne do stromego terenu. Każdy dom posiadał własne rozwiązania związane z wodą: cysterny do jej przechowywania, dziedzińce oraz system odprowadzający, pozwalający na jej transport po zboczu. Morze znajduje się niedaleko poniżej, a domy zwrócone były w stronę portu. Wykopaliska ukazały tu życie rodzin w późnej starożytności. Wśród znalezisk bizantyjskich w Assos odkryto kamienny piec sprzed około tysiąca pięciuset lat oraz kuchenkę, w której w chwili odkrycia wciąż znajdowały się trzy garnki.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0

W czasach bizantyjskich Assos było siedzibą biskupstwa, miastem z własnym biskupem podległym metropolicie w Efezie, a ta trójnawowa bazylika służyła rosnącej wspólnocie chrześcijańskiej. To, co pozostało, to długi mur z łukami oraz jedna jasna kolumna odcinająca się na tle nieba. Najbardziej znaną chrześcijańską historią związaną z miastem jest pewna podróż. Podczas swojej trzeciej wyprawy misyjnej przez Azję Mniejszą święty Paweł przechodził tędy. Dzieje Apostolskie opisują tę scenę: Łukasz i jego towarzysze popłynęli wcześniej z Troady do Assos, zamierzając zabrać Pawła na pokład. Paweł przebył tę drogę lądem pieszo i spotkał się z nimi w Assos. Stamtąd cała grupa popłynęła dalej do Mityleny na wyspie Lesbos. Historia nie podaje dokładnie, w którym miejscu wsiadł na statek; wiadomo tylko, że spotkanie miało miejsce w Assos.

Photo: Emirhan Sağdır · CC BY-SA 4.0