Sardes Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Sardes, mieście zamieszkiwanym od co najmniej trzech i pół tysiąca lat. W tym czasie oscylowało ono między bogatym miastem o międzynarodowym znaczeniu a skupiskiem skromnych osad. Było stolicą imperium lidyjskiego, następnie siedzibą perskiej satrapii, a później ważnym ośrodkiem kultury hellenistycznej i bizantyńskiej. W 2025 roku UNESCO wpisało Sardes i lidyjskie kurhany grobowe w Bin Tepe na listę światowego dziedzictwa. W dolnym sektorze znajduje się kompleks łaźni i gimnazjonu, synagoga oraz sklepy bizantyńskie. Drugi sektor obejmuje sanktuarium świątyni Artemidy, nad którym wznosi się grzbiet akropolu. Kolumny tej alei kolumnowej prowadzyły ruch przez rzymskie miasto i stanowią dobre miejsce na początek.

Egisto Sani from Viareggio, Italia · CC BY-SA 2.0

Sardes przeszło w ręce Rzymu w 129 roku p.n.e. i rozkwitło jako część prowincji Azji. Miasto otrzymało trzy tytuły neokoratu, co świadczyło o jego wysokiej pozycji obywatelskiej. Następnie w 17 roku n.e. uderzyło niszczycielskie trzęsienie ziemi. Cesarz Tyberiusz odpowiedział kwotą dziesięciu milionów sesterców oraz tymczasowym zwolnieniem z podatków, aby pomóc miastu w odbudowie. Marmurowa nawierzchnia i zadaszone portyki należą do odbudowanej, zamożnej metropolii. Taka ulica była kręgosłupem rzymskiego miasta prowincjonalnego, a jej kolumnady dawały cień ludziom przemieszczającym się między sklepami a budynkami użyteczności publicznej. Marmurowe bloki pod stopami były kosztownym wyborem jak na główną drogę, a to miasto mogło sobie na to pozwolić.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Kompleks łaźni i gimnazjonu ukończono prawdopodobnie pod koniec II lub na początku III wieku n.e. Budynki tego typu łączyły dwie tradycje: greckie gimnazjon przeznaczone do ćwiczeń i nauki oraz rzymskie łaźnie z ich sekwencją gorących, ciepłych i zimnych pomieszczeń. Takie kompleksy stanowiły obywatelskie serce rzymskiego miasta, zbudowane z myślą o codziennych kąpielach, ćwiczeniach i życiu towarzyskim, a nie o jakiejś pojedynczej ceremonii. Fasada wznosiła się na dwóch kondygnacjach, a jej kolumny i nisze obramowywały wejście. Jak na miasto rangi Sardes, to właśnie tutaj dzień po dniu odbywało się zwykłe życie obywatelskie.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Znajdujący się w środku dziedziniec to Dziedziniec Marmurowy, wokół którego wznosi się jego dwukondygnacyjna marmurowa fasada. Wiele z tego, co tu stoi, zostało zrekonstruowane przez archeologów. Prace te należą do Archaeological Exploration of Sardis, organizacji założonej w 1958 roku przez G.M.A. Hanfmanna, profesora sztuk pięknych na Harvardzie, oraz Henry'ego Detweilera, dziekana wydziału architektury na Cornell. Ich zespoły prowadziły szeroko zakrojone wykopaliska w całym mieście i regionie, a także odkopały i odrestaurowały cały ten kompleks łaźni i gimnazjonu. Rzeźbione kolumny i gzymsy kolumnady ekranowej dają wyobrażenie o skali tego przedsięwzięcia.

Egisto Sani from Viareggio, Italia · CC BY-SA 2.0

W latach sześćdziesiątych XX wieku archeolodzy zidentyfikowali dużą salę zgromadzeń w północno-zachodniej części miasta jako synagogę. Budynek nosi napisy, menory i inne artefakty, które potwierdzają jego wykorzystanie jako synagogi od IV do VI wieku. Zalicza się on do największych znanych starożytnych żydowskich sal zgromadzeń w świecie śródziemnomorskim. Korzenie tej społeczności sięgały głęboko. Król hellenistyczny Antioch III osiedlił Żydów w Sardes, a ich społeczność funkcjonowała przez większą część późnego antyku. Wykopaliska na pobliskich ulicach mieszkalnych i handlowych przyniosły kolejne dowody na obecność życia żydowskiego w mieście.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Przeddziedziniec stanowił oficjalne wejście do wielkiej sali. Kolumny otaczały otwarty dziedziniec, a marmurowa urna stojąca nad basenem służyła za centralny element fontanny. Budowle w świecie rzymskim często obwieszczały swoje znaczenie już na progu, a ta zaprezentowała się z pełną miejską monumentalnością. Samo zgromadzenie odbywało się dalej, w sali na końcu tego układu.

Egisto Sani from Viareggio, Italia · CC BY-SA 2.0

W głównej sali odbywały się zgromadzenia społeczności, a jej dekoracja świadczy o stojącym za nią bogactwie. Posadzki mozaikowe pokrywają tę przestrzeń, a wśród nich umieszczono wzory i inskrypcje. Obok inskrypcji pojawiają się menory, otwarcie wskazujące przeznaczenie budynku. W głębi, przed apsydą, stoi marmurowy stół do czytania, otoczony przez wyrzeźbione lwy, z półkolistym podestem z miejscami siedzącymi z tyłu. Wyłaniający się z tego obraz przedstawia zamożną społeczność żydowską, czującą się w pełni u siebie w wielkim rzymskim mieście późnego antyku.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Handel przynosił zyski długo po rzymskim rozkwicie. Rząd małych sklepów został wbudowany w południową ścianę gimnazjonu, a handel i jego organizacja pozostały źródłem wielkiego bogactwa. Kiedy Konstantynopol stał się stolicą Wschodu, nowy system dróg połączył prowincje ze stolicą, a Sardes leżało nieco na uboczu wielkich szlaków komunikacyjnych. Miasto zaczęło podupadać w VII wieku. W 615 roku, podczas wojny bizantyńsko-sasanidzkiej, perski dowódca Szahin ograbił je podczas swojej inwazji na Azję Mniejszą. Bizantyjczycy ostatecznie wygrali tę wojnę, ale szkody wyrządzone Sardes nigdy nie zostały w pełni naprawione. To był koniec fazy wielkiego miasta.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

W siódmym wieku przed naszą erą Sardes stało się stolicą lidyjską, a królowie, tacy jak Krezus, rządzili stąd imperium sięgającym aż po rzekę Halys na wschodzie. Miasto zajmowało 108 hektarów, wliczając w to obszary poza murami, i było chronione murami o grubości dwudziestu metrów. Zbocze akropolu otarasowano przy użyciu białego ciosanego kamienia, aby okiełznać nieregularne stoki. Nad strumieniem Paktolos archeolodzy odnaleźli instalacje robocze, w których przetwarzano metale aluwialne, rozdzielając elektrum na czyste złoto i srebro. Ten przemysł wzdłuż strumienia stanowił podstawę lidyjskiego bogactwa. Podróżni mogli rozpoznać to miejsce z odległości po trzech ogromnych kurhanach pogrzebowych w Bin Tepe.

CNG Coins · CC BY-SA 3.0

Ta mała złota moneta zmieniła sposób, w jaki świat dokonywał płatności. To stater Krezusa, wybity w mennicy w Sardes, należący do pierwszych znormalizowanych złotych monet, jakie kiedykolwiek wyprodukowano. Prace rafinacyjne nad Paktolosem umożliwiły to, zmieniając surowy elektron w złoto o niezawodnej czystości. Starożytni pisarze mieli własne wyjaśnienie bogactwa strumienia. Opowieść głosi, że król Midas zmył swoje złote przekleństwo w Paktolosie, pozostawiając jego piaski lśniące elektronem. Krezus nie przeżył swojej monety na długo. Cyrus Wielki pokonał go około 547 roku p.n.e., a Persowie ograbili Sardes po krótkim oblężeniu. Zniszczenia są wyraźnie zachowane w ziemi. Szkielety lidyjskich żołnierzy znaleziono wśród gruzów, jeden z nich miał złamaną kość przedramienia, co prawdopodobnie było nieudaną próbą sparowania ciosu, który go zabił.

CNG Coins · CC BY-SA 3.0