Cnidus Audiogids in het Nederlands

Welkom in Cnidus, een Griekse stad die rijk werd door de zee. De stad lag op het schiereiland Datça, aan de zuidelijke oever van wat nu de Golf van Gökova is in zuidwest-Turkije. Samen met Halicarnassus, Kos en drie steden op Rodos behoorde de stad tot de Dorische Hexapolis, een verbond van zes Dorische steden. De ligging was ideaal voor de handel, en de inwoners van Cnidus werden zo welvarend dat ze eigen koloniën stichtten, op het eiland Lipara en naar een stad in de Adriatische Zee. De stad was deels op het vasteland gebouwd en deels op het eiland Triopion, en daartussen lagen twee havens. De grootste, zuidelijke haven is het brede blauwe bassin in dit uitzicht, waar handelsschepen aanlegden onder de heuvels. Veel van het verhaal van deze stad, van de theaters tot het beroemde standbeeld, vloeit voort uit schepen en het geld dat ze brachten.

Photo: Thérèse Gaigé · CC BY-SA 3.0

De haven bood de schepen niet op eigen kracht beschutting. De antieke bouwers sloten de baai af met twee stevig gebouwde golfbrekers die de zee in reikten. Ze werden aangelegd zodat schepen veilig konden liggen, ongeacht de wind. Het opmerkelijke is hoeveel daarvan bewaard is gebleven: ze zijn grotendeels intact, een zeldzaam overblijfsel onder antieke havenwerken. De lage stenige lijn die het water in loopt is hun werk, en die heeft nog dezelfde boog als tweeduizend jaar geleden voor koopvaardijkapiteins.

Vadim Indeikin · CC BY-SA 3.0

Cnidus had twee theaters, en dit is het kleinste. Er konden ongeveer vijfduizend mensen in en het lag vlak bij de commerciële haven, waarbij de zitrijen in de heuvelhelling waren gehakt. Vanaf de bovenste rijen keek het publiek recht over het podium uit op de schepen in de baai, waardoor een optreden hier plaatsvond tegen de achtergrond van de haven zelf. Dit was waar de stad bijeenkwam, voor toneelstukken en openbare bijeenkomsten. Het andere theater, boven op de akropolis, was een stuk groter met zo'n twintigduizend zitplaatsen. Dat is niet bewaard gebleven, omdat de stenen en het marmer in de negentiende eeuw per schip werden weggevoerd. Dit theater bij het water is wat er over is van het openbare leven in Cnidus.

Annahme der Existenz · CC BY-SA 2.0

Het theater functioneerde dankzij doorgangen zoals deze. Een hoge boog van ruwe stenen blokken komt uit op een overkluisde gang, en door dergelijke gangen stroomden de mensen naar binnen en naar buiten. Vijfduizend toeschouwers kunnen niet allemaal via hetzelfde pad omhoog, dus Griekse theaters van dit formaat waren voorzien van boogvormige ingangen die het publiek opsplitsten en elk vak naar de eigen rijen leidden. De boog die u hier ziet is een van de bewaard gebleven deuropeningen van dat systeem, waarvan de stenen weliswaar zijn ingestort maar de boogvorm nog standhoudt. Het biedt een zeldzame, van nabij te bekijken blik op hoe het gebouw blok voor blok in elkaar werd gezet om een hele stad door een heuvelhelling te loodsen.

Photo: Thérèse Gaigé · CC BY-SA 3.0

Cnidus was aangelegd volgens een rasterpatroon, het type stadsontwerp dat wordt geassocieerd met de architect Hippodamus. Zeven steile straten liepen van noord naar zuid, recht over de helling heen, en vanwege de heuvel waren vele daarvan deels als trappen aangelegd. Deze straat heette De Havenstraat, omdat deze begon bij de haven voor oorlogsschepen. De eerste vijfenzeventig meter werden tussen 2000 en 2006 opgegraven. Aan de oostkant legden de opgravers een rij van zeven vierkante kamers bloot, waarvan de vloeren steeds ongeveer een halve meter hoger lagen dan de vorige, zodat ze gelijktijdig met de straat de helling opliepen. Vanwege hun plattegrond en ligging langs de weg werden ze door de archeologen geïnterpreteerd als een rij winkels, vermoedelijk gebouwd als onderdeel van het rasterpatroon uit de vierde eeuw voor Christus. Een winkelstraat dus, die vanaf het water recht het hart van de stad in liep.

Vadim Indeikin · CC BY-SA 3.0

Deze lange zuilengalerij met marmeren zuilen is de stoa van Cnidus, en de architect ervan was de beroemdste Cnidier van allemaal: Sostratus. Hij bouwde haar in de derde eeuw voor Christus, een hal van honderddertien meter lang en zestien breed. Binnen kwamen kleine kamers van ongeveer vijf bij vier meter achter elkaar uit op het plein aan de zuidkant. Sinds 1996 worden hier reddingsopgravingen uitgevoerd, en inmiddels is ongeveer tweederde van het gebouw blootgelegd. Sostratus verwierf elders nog veel grotere beroemdheid: hij was de bouwer van de Grote Pharos van Alexandrië, de vuurtoren die tot de zeven wereldwonderen van de antieke wereld wordt gerekend. De man die de Egyptische haven verlichtte, leerde zijn vak dus in een havenstad als deze.

Vadim Indeikin · CC BY-SA 3.0

Verspreid over dit terras liggen de overblijfselen van een tempel die bekendstaat als de Roze Tempel, vanwege de grijsroze kalksteen waaruit deze is opgebouwd. Deze stond op een rechthoekig podium in de Dorische orde, een peripteros van zes bij dertien zuilen, op een basis van ongeveer drieëntwintig bij dertien en een halve meter. De exacte datering is omstreden, waarbij de tweede eeuw voor Christus als een beargumenteerde gok wordt genoemd. Zelfs de god is onzeker. Een hier gevonden sokkel voor een standbeeld uit de vroeg-Romeinse periode draagt een inscriptie die rept over een toewijding aan Apollo Karneios, en op grond daarvan wordt aangenomen dat de tempel grotendeels aan hem toebehoorde. Maar de toeschrijving berust op die ene latere inscriptie, dus het gebouw behoudt zijn geheimen. De archeologie eindigt vaak zo: een prachtige tempel en één regel tekst om de eigenaar ervan te noemen.

Photo: Thérèse Gaigé · CC BY-SA 3.0

In de vroeg-Byzantijnse periode werd op dit terras een kerk gebouwd, heel goed mogelijk met gebruik van blokken van de oude tempel in de muren. Kleurrijke mozaïekvloeren van de kerken op deze locatie zijn tot op de dag van vandaag te zien. De verandering in bebouwing markeerde een verandering van geloof, maar geen verval tot leegte. Cnidus was nog steeds een aanzienlijke stad, waar christelijke graven in de omliggende streek veelvoorkomend waren en er vele gebouwen in Byzantijnse stijl in de ruïnes te vinden waren. De bisschoppen reisden naar de grote concilies van de kerk, waaronder dat van Chalcedon in 451. In 458 schreven de bisschoppen van Caria, de provincie waartoe Cnidus behoorde, gezamenlijk aan de keizer na de moord op de patriarch van Alexandrië. Pas later raakte de stad langzaam in verval.

Vadim Indeikin · CC BY-SA 3.0

Het mooiste plekje van de hele stad was toegewezen aan Aphrodite. Haar tempel stond op het terras boven de stad, op een locatie die uitzicht bood over beide havens tegelijk, en was gebouwd volgens een cirkelvormig grondplan met een doorsnede van zeventien meter. Die rondheid maakte het op zich al uniek; Griekse tempels zijn doorgaans rechthoekig. Het standbeeld van de godin stond in het midden, en alle deuren van de tempel kwamen op haar uit, zodat een bezoeker die naar binnen stapte haar omkaderd door de deuropening zag. Vandaag de dag is alleen de ronde fundering bewaard gebleven, de stenen ring die hier zichtbaar is. In haar hoogtijdagen trok dit heiligdom reizigers van over de hele Middellandse Zee.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Praxiteles · 300 BCE · marble

De beeldhouwer Praxiteles maakte twee standbeelden van Aphrodite, een geklede en een naakte, en liet zijn klanten kiezen. De bewoners van Kos bekeken het naakte beeld en weigerden het; in plaats daarvan kochten ze de geklede figuur. De bewoners van Cnidus namen de gewaagde versie, en dat veranderde de kunstgeschiedenis. Het wordt beschouwd als het eerste levensgrote vrouwelijke naakt in de Griekse kunst, en het veranderde hun stad in een trekpleister. Reizigers staken de zee over om haar speciaal te zien, terwijl ze in haar ronde tempel boven de twee havens stond. Het origineel is verloren gegaan, maar kopieën uit de Romeinse tijd zijn bewaard gebleven, en de meest getrouwe daarvan bevindt zich in de Vaticaanse Musea. De figuur die u hier ziet is een van die kopieën, die zich nu in het Palazzo Altemps in Rome bevindt, eeuwen na Praxiteles gemaakt door beeldhouwers die het beeld duidelijk niet verloren wilden laten gaan. Wat de mensen in de oudheid hierheen zeilden om te zien, kunt u nu in marmer ontmoeten.

Copy of Praxiteles; restorer: Ippolito Buzzi (Italian, 1562–1634) · Public domain