Ek' Balam Audiogids in het Nederlands

Welkom in Ekʼ Balam, een oude Mayastad in het noorden van het schiereiland Yucatán. De naam betekent sterrenjaguar. Het pad voor u loopt recht door afgebroken stenen muren, en die muren zijn de reden waarom deze plek zo ongewoon is. Ekʼ Balam was een versterkte koninklijke hoofdstad, de zetel van een koninkrijk genaamd Talol, dat een deel van het noordoosten van Yucatán bestuurde. Mensen woonden hier ruim duizend jaar lang, vanaf ongeveer driehonderd jaar voor onze jaartelling. Uit een koloniaal onderzoek uit de late zestiende eeuw is een oudere overlevering opgetekend: het koninkrijk werd gesticht door een man genaamd Ekʼ Balam, ook wel Coch Cal Balam genoemd, die uit het oosten was gekomen. Dat is een legende zoals de bronnen die overleveren, en niet iets dat door de archeologie is bevestigd. De stad werd omringd door twee concentrische muren, met kleinere muren die tussen de gebouwen binnen doorliepen. De binnenste muur is ongeveer twee meter hoog en drie meter breed, en de steen was ooit bedekt met pleisterwerk. Dit waren de grootste muren in het Yucatán van die tijd, en ze gaven vermoedelijk evenveel blijk van bescherming en militaire kracht als dat ze die boden.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Weinige Mayasteden ontvingen hun bezoekers met zoiets als dit. De boog met de vier pijlers is een vrijstaande poort met een gewelf die op vier pijlers is gebouwd, direct opgericht over de weg die de stad in leidt. Het doel was waarschijnlijk ceremonieel, eerder een drempel dan een controlepost. De weg eronder is een sacbe, een verhoogde weg, en Ekʼ Balam had er een heel netwerk van. Ze lopen vanuit het centrum naar de vier windrichtingen, een architectonische verwijzing naar een vierendelige kosmos. Dergelijke wegen worden vaak begrepen als heilig te zijn geweest. De boog deed dus meer dan alleen een straat overspannen. Hij markeerde de doorgang van de gewone wereld naar het geordende, heilige hart van het koninkrijk.

Carlos Delgado · CC BY-SA 3.0

Door de boog opent het terrein zich naar het oude ceremoniële centrum. Alleen deze kern van Ekʼ Balam is opgegraven. Grote verhoogde platformen flankeren de binnenkant van de muur en vormen de omlijsting van de interne pleinen waar het officiële leven van de stad zich afspeelde. Voorbij de vrijgemaakte gebouwen gaan verhoogde platformen en begraven structuren door in de omliggende bomen, en een groot deel van de oude stad is nooit blootgelegd. Wat tot nu toe is opgegraven is een fractie van wat de muren ooit omvatten.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Ekʼ Balam is grotendeels gebouwd in de noordelijke Petén-stijl, net als de andere grote steden van die tijd. Deze vertoont welvingen. Het Ovale Paleis, aan de zuidkant van het centrum, is een rond, terrasvormig gebouw dat scherp afsteekt tegen zijn buren. Het behoorde tot de wereld van het koninklijk hof, de elite die verbleef in het heilige hart van de hoofdstad van Talol. Toen archeologen ernaar onderzoek deden, vonden ze grafrelikwieën aan de binnenkant. Om welke vorsten die resten gingen, is niet bekend. Wat de exacte functies ook waren, een paleis dat in de rondte is gebouwd in een stad die grotendeels in rechte lijnen is gebouwd, zegt iets over het zelfvertrouwen van het hof dat de opdracht voor de bouw gaf.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

De ronde vorm van dit paleis heeft archeologen op een idee gebracht. De uitlijning ervan was, zo nemen ze aan, verbonden met kosmologische ceremonies. Dat blijft een aanname in plaats van een aangetoond feit, en geen enkele specifieke ster of gebeurtenis aan de horizon is aan het gebouw gekoppeld. Toch is de zorg bij de constructie gemakkelijk te zien. Elk gebogen terras is gelegd in nette, horizontale stenen lagen, terras na terras, stijgend naar de open hemel. Voor een hof dat de hemel gadesloeg, was een gebouw zonder hoeken misschien precies de bedoeling.

Adam Jones, Ph.D. · CC BY-SA 3.0

Hier lieten de planners van Ek' Balam hun zin voor orde zien. Structuur 17, bekend als de Tweelingen, is één groot platform dat twee tempels draagt, aan weerszijden één. De twee gebouwen weerspiegelen elkaar, trap voor trap, dak voor dak. Dit soort gepaarde symmetrie is kenmerkend voor het ontwerp uit de Klassieke Periode in het ceremoniële centrum. Welke ceremonies hier ook plaatsvonden, ze speelden zich af tussen twee gebouwen die elkaar volkomen beantwoordden.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Het balspelveld bij Ek' Balam werd voltooid in het jaar 841. Die datum is belangrijk. De grootste periode van de stad liep ten einde, en dit was een van haar laatste grote bouwwerken. In heel Meso-Amerika was het balspel veel meer dan een sport. Twee teams hielden een massieve rubberen bal in het spel langs een gang tussen hellende banken, in een ritueel dat een diepe betekenis had voor de Maya's. Velden zoals dit stonden in het middelpunt van het burgerlijke en ceremoniële leven. Bij Ek' Balam loopt de speelgang tussen de evenwijdige hellende structuren, een formeel toneel gebouwd voor een spel dat de stad misschien slechts kort heeft kunnen bekijken toen haar grote tijd ten einde liep.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

De Akropolis is het grootste bouwwerk van Ek' Balam, een paleis en piramide in één. Het strekt zich ongeveer honderdzesenveertig meter uit langs de noordkant van de vindplaats en reikt zo'n negenentwintig meter de hoogte in. Binnen in de massa lag een koning begraven. Wat opvalt is hoe recent de herontdekking ervan is. De opgravingen begonnen pas in 1998, toen het hele gebouw nog een kenmerkeloze heuvel van aarde en steen was. Leticia Vargas de la Peña en Víctor Castillo Borges van het Mexicaanse nationale instituut voor antropologie en geschiedenis leidden het werk dat het weer zichtbaar maakte. De rieten daken boven de trappen maken deel uit van die inspanning: beschuttingen die zijn opgericht om de kwetsbare kunst te beschermen die nu aan zon en regen is blootgesteld.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Kamers in de Akropolis bevatten opmerkelijke beschilderde kunst. Onder de muurschilderingen bevindt zich de Muurschildering van de 96 Glyfen, een meesterwerk van kalligrafie dat wetenschappers vergelijken met het Tablet van de 96 Glyfen in Palenque. Een andere schildering toont een mythologische scène van een opgejaagd hert, dat is geïnterpreteerd als een verhaal over de oorsprong van de dood. Beschilderde sluitstenen van gewelven elders in het gebouw verbeelden de bliksemgod, een versiering die ook van andere Yucateekse vindplaatsen bekend is. Er zit echter een addertje onder het gras voor wie ze van dichtbij wil bestuderen. De muurschilderingen zijn slechts heel onvolledig gepubliceerd, waardoor het grootste deel van deze kunst alleen bekend blijft bij de specialisten die werken in de bedolven kamers van de piramide.

Adam Jones, Ph.D. · CC BY-SA 3.0

De deuropening van El Trono is vormgegeven als een wijdopen mond met rijen stucwerk tanden. Het stelt vermoedelijk een jaguar voor, of misschien een slang, een monster van de onderwereld door wiens keel iedereen die binnenkomt moet passeren. Boven de kaken zit de koning op zijn troon en aan weerszijden flankeren krijgers het portaal. Dit soort monstermuilversiering komt nergens anders in de regio voor behalve in Ek' Balam; de enige verwanten ervan bevinden zich in de verre Chenes-stijl van Campeche. De koning die hier wordt getoond is Ukit Kan Le'k Tok', die de troon besteeg in 770. Een recent onderzoek legt een verband tussen zijn troonsbestijging en een komeet die in China op dezelfde dag werd waargenomen, een heldere bezoeker aan de ochtendhemel boven het noorden van Yucatán. Bronnen verschillen van mening over de exacte dag: zesentwintig of dertig mei. Het verband met de komeet is een voorstel voor nader onderzoek, geen vaststaand feit, maar de koning boven de muil van het monster is in stucwerk uitgehouwen zodat iedereen het kan zien.

Photo: HJPD · CC BY 3.0