Ekʼ Balam Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Ekʼ Balam, starożytnym mieście Majów na północy półwyspu Jukatan. Jego nazwa oznacza „gwiezdnego jaguara”. Ścieżka przed Państwem prowadzi prosto przez zniszczone kamienne mury, a to właśnie one sprawiają, że to miejsce jest tak niezwykłe. Ekʼ Balam było ufortyfikowaną stolicą królewską, siedzibą królestwa zwanego Talol, które sprawowało władzę nad częścią północno-wschodniego Jukatanu. Ludzie żyli tu przez ponad tysiąc lat, od około trzystu lat przed naszą erą. Kolonialne dochodzenie z późnego XVI wieku odnotowało starszą tradycję: królestwo zostało założone przez człowieka o imieniu Ekʼ Balam, zwanego także Coch Cal Balam, który przybył ze Wschodu. To legenda w takiej postaci, w jakiej zachowały ją źródła, a nie coś, co potwierdziła archeologia. Miasto było otoczone dwoma koncentrycznymi murami, z mniejszymi murami biegnącymi pomiędzy budynkami wewnątrz. Wewnętrzny mur ma około dwóch metrów wysokości i trzy metry szerokości, a jego kamień był niegdyś pokryty tynkiem. Były to największe mury na Jukatanie w tamtych czasach i prawdopodobnie świadczyły o ochronie i sile militarnej w takim samym stopniu, w jakim ją zapewniały.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Niewiele miast Majów witało swoich gości w ten sposób. Czterofilarowy łuk wejściowy to wolnostojąca sklepiona brama wzniesiona na czterech filarach, zbudowana bezpośrednio nad drogą prowadzącą do miasta. Jego cel był prawdopodobnie ceremonialny, stanowił raczej próg niż punkt kontrolny. Droga pod nim to sacbe, czyli grobla, a Ekʼ Balam miało całą ich sieć. Biegną one od centrum w czterech kierunkach świata, co stanowi architektoniczną aluzję do czteroczęściowego kosmosu. Takie drogi są często uważane za święte. Łuk zatem nie tylko rozciągał się nad ulicą. Wyznaczał przejście ze zwykłego świata do uporządkowanego, świętego serca królestwa.

Carlos Delgado · CC BY-SA 3.0

Za łukiem teren otwiera się na dawne centrum ceremonialne. Odkopano tylko ten rdzeń Ekʼ Balam. Wielkie wzniesione platformy ciągną się wzdłuż wewnętrznej strony muru, obramowując wewnętrzne place, gdzie toczyło się oficjalne życie miasta. Poza oczyszczonymi budynkami wzniesione platformy i zasypane struktury ciągną się dalej w stronę okolicznych drzew, a znaczna część starożytnego miasta nigdy nie została odkryta. To, co do tej pory wykopano, stanowi zaledwie ułamek tego, co niegdyś kryły w sobie mury.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Ekʼ Balam zbudowano głównie w północnym stylu Petén, podobnie jak inne wielkie miasta tamtych czasów. Ten budynek jest jednak zaokrąglony. Owalny Pałac, znajdujący się po południowej stronie centrum, to okrągła, schodkowa budowla, która wyraźnie odcina się na tle swoich sąsiadów. Należała ona do świata dworu królewskiego, elity zamieszkującej święte serce stolicy Talol. Kiedy archeolodzy badali to miejsce, znaleźli wewnątrz dary grobowe. Nie wiadomo, do których członków rodziny królewskiej należały te szczątki. Niezależnie od dokładnego przeznaczenia, pałac zbudowany na planie koła w mieście wzniesionym głównie w liniach prostych wiele mówi o pewności siebie dworu, który go zlecił.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Zaokrąglona forma tego pałacu nasunęła archeologom pewien pomysł. Zakładają oni, że jego orientacja była związana z ceremoniami kosmologicznymi. Pozostaje to jednak przypuszczeniem, a nie udowodnionym faktem; z budowlą nie powiązano żadnego konkretnego zjawiska gwiazdowego ani horyzontalnego. Mimo to staranność konstrukcji jest łatwa do zauważenia. Każdy zakrzywiony taras został ułożony w staranne, równe warstwy kamienia, poziom po poziomie, wznoszące się ku otwartemu niebu. Dla dworu, który obserwował niebiosa, budynek pozbawiony rogów mógł być dokładnie tym, o co chodziło.

Adam Jones, Ph.D. · CC BY-SA 3.0

W tym miejscu planiści z Ekʼ Balam dali wyraz swojemu zamiłowaniu do porządku. Struktura 17, znana jako Bliźniacze piramidy, to jedna wielka platforma, na której wzniesiono dwie świątynie, po jednej z każdej strony. Obie budowle są swoim lustrzanym odbiciem, schody odpowiadają schodom, a dachy dachom. Tego typu symetria parzysta jest znakiem rozpoznawczym stylu okresu klasycznego w centrum ceremonialnym. Niezależnie od tego, jakie ceremonie się tutaj odbywały, rozgrywały się one pomiędzy dwiema budowlami, które idealnie ze sobą współgrały.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Boisko do gry w piłkę w Ekʼ Balam ukończono w 841 roku. Ta data jest istotna. Najwspanialsza epoka miasta chyliła się ku końcowi, a to była jedna z jego ostatnich wielkich budowli. W całej Mezoameryce gra w piłkę była czymś znacznie więcej niż tylko sportem. Dwie drużyny utrzymywały solidną gumową piłkę w grze w korytarzu pomiędzy pochyłymi ławami, w ramach rytuału, który dla Majów miał głębokie znaczenie. Boiska takie jak to znajdowały się w centrum życia obywatelskiego i ceremonialnego. W Ekʼ Balam korytarz do gry biegnie między równoległymi, pochyłymi strukturami; to formalna scena zbudowana dla gry, którą mieszkańcy miasta mogli oglądać jedynie krótko, gdy ich wielka epoka dobiegała końca.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Akropol to największa budowla w Ekʼ Balam, będąca jednocześnie pałacem i piramidą. Rozciąga się na około sto czterdzieści sześć metrów wzdłuż północnej strony stanowiska i wznosi na wysokość około dwudziestu dziewięciu metrów. Wewnątrz jego bryły pochowano króla. Uderzające jest to, jak niedawno została odkopana. Prace wykopaliskowe rozpoczęto dopiero w 1998 roku, kiedy cały budynek był wciąż bezkształtnym kopcem ziemi i kamieni. Leticia Vargas de la Peña oraz Víctor Castillo Borges z meksykańskiego Narodowego Instytutu Antropologii i Historii kierowali pracami, które przywróciły ją oczom współczesnych. Dachy kryte strzechą nad schodami są częścią tych starań; to osłony wzniesione w celu ochrony delikatnych dzieł sztuki, które są teraz wystawione na działanie słońca i deszczu.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

W pomieszczeniach wewnątrz Akropolu znajduje się niezwykła sztuka malarska. Wśród malowideł ściennych znajduje się Mural 96 Glifów, arcydzieło kaligrafii, które badacze porównują do Tablicy 96 Glifów w Palenque. Inne malowidło przedstawia mitologiczną scenę polowania na jelenia, którą odczytano jako opowieść o pochodzeniu śmierci. Malowane zworniki sklepień w innych częściach budowli przedstawiają bóstwo piorunów – dekorację znaną również z innych stanowisk na Jukatanie. Jest jednak pewien haczyk dla każdego, kto ma nadzieję na ich dokładne zbadanie. Malowidła ścienne zostały opublikowane w bardzo niedostateczny sposób, dlatego większość tych dzieł sztuki pozostaje znana jedynie specjalistom, którzy pracują w zasypanych pomieszczeniach piramidy.

Adam Jones, Ph.D. · CC BY-SA 3.0

Wejście do El Trono jest obramowane niczym szeroko otwarte usta z rzędami stiukowych kłów. Prawdopodobnie przedstawia jaguara, a może węża, potwora z zaświatów, przez którego gardło musiał przejść każdy wchodzący. Nad szczękami na swoim tronie zasiada król, a po obu stronach portalu znajdują się wojownicy. Tego typu dekoracja w formie paszczy potwora nie pojawia się nigdzie indziej w regionie poza Ekʼ Balam; jej jedyne odpowiedniki znajdują się w odległym stylu Chenes w stanie Campeche. Przedstawionym tutaj królem jest Ukit Kan Le'k Tok', który wstąpił na tron w 770 roku. Jedno z niedawnych badań wiąże jego wstąpienie na tron z kometą odnotowaną w Chinach dokładnie tego samego dnia, jasnym gościem na porannym niebie nad północnym Jukatanem. Relacje różnią się co do dokładnego dnia, dwudziestego szóstego lub trzydziestego maja. Powiązanie z kometą jest propozycją wymagającą dalszych badań, a nie ustalonym faktem, ale król nad szczękami potwora jest wykuty w stiuku, by wszyscy mogli go podziwiać.

Photo: HJPD · CC BY 3.0