Mayapán Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Mayapán, ostatniej wielkiej stolicy Majów na Jukatanie. Leżące tu rozsypane kamienie to pozostałości jej muru obronnego, nie jest to już dumny wał, ale w swoich czasach była to rzadkość: ufortyfikowane miasto Majów. Obwód wynosił około dziewięciu kilometrów, otaczając w przybliżeniu cztery kilometry kwadratowe stolicy. Przebijało go dwanaście bram, z których siedem było głównymi wejściami ze sklepionymi sufitami. Tradycja opowiada o tym, jak do tego doszło. Po upadku Chichén Itzá panowie regionu spotkali się i zgodzili zbudować nową stolicę w pobliżu miasteczka Telchaquillo. Wnieśli ją wewnątrz muru i nazwali Mayapán, co oznacza sztandar ludu Majów. Wodza rodziny Cocom, starego i bogatego rodu, wybrano na króla. Każdy inny szlachecki ród wysłał krewnych do udziału w rządach, co trzymało ich blisko siebie i jednocześnie pozwalało na nich uważać. Od lat 1220 do 1440 to otoczone murem miasto było miejscem, w którym toczyła się polityka całego półwyspu.

Photo: HJPD · CC BY-SA 3.0

Świątynia Kukulcana, zwana Castillo, jest sercem Mayapán. To piramida schodkowa z dziewięcioma tarasami, zaokrąglonymi narożnikami i schodami wznoszącymi się ze wszystkich czterech stron. Podstawa mierzy około 30 metrów z każdej strony, a budowla ma około 18 metrów wysokości. W swojej formie kopiuje wielkie Castillo z Chichén Itzá, wcześniejszej stolicy, w skali około 1:2. Uważa się, że dziewięć tarasów nawiązuje do dziewięciu poziomów majańskich podziemi, więc wspinaczka na szczyt była wspinaczką z tego mrocznego miejsca. Kroniki dodają do tego kopiowania legendę. Opowiadają o Hunac Ceelu, generale, który pokonał władców Chichén Itzá. Kiedy jego strona wygrała, nowa stolica potrzebowała własnej świątyni, a ta ogłaszała sukcesję.

Gildardo Sánchez · CC BY 2.0

Narożnik tej piramidy ukazuje coś na temat sposobu jej wzniesienia. Węgiel drzewny znaleziony w jej wczesnej fazie budowy wskazał datę między rokiem 1020 a 1170. Ta próbka pochodziła z wiarygodnego kontekstu i ma to znaczenie, ponieważ sugeruje, że postklasyczna historia Mayapán rozpoczęła się wcześniej niż w roku 1200. Sama budowla jest jednak szczera co do swoich ambicji. Badacze na stanowisku opisują ją jako gorszą imitację Castillo z Chichén Itzá, a murarstwo w całym mieście jest na ogół prostsze. Dowód znajduje się nad głowami, a raczej jego brak. Większość lub wszystkie sklepione dachy w Mayapán zawaliły się, podczas gdy wiele lepiej zbudowanych budynków w Chichén Itzá nadal stoi w stanie nienaruszonym. Nowa stolica zapożyczyła kształt starej stolicy z mniejszym kunsztem.

Globetrotteur17... Ici, là-bas ou ailleurs... · CC BY-SA 2.0

Obok Castillo stoi Sala de los Frescos, czyli Sala Fresków, i kryje ona coś cennego. Malowidła ścienne rzadko przetrwają na wilgotnym Jukatanie, a jednak w tym miejscu trwa do dzisiaj mural z późnego okresu postklasycznego. Jego tło jest czerwone, oprawione u góry zieloną bordiurą. Scena przedstawia żółte dyski słoneczne otoczone czerwonymi promieniami oraz dwie postacie ubrane w bogate szaty. Od 1990 roku projekt Narodowego Uniwersytetu Meksyku pracował nad dokumentowaniem i badaniem takich murali w całym kraju, a malowidła z Mayapán są częścią tego rejestru. Znaczna część ściany uległa łuszczeniu, więc to, co pozostało, jest fragmentem pierwotnej sceny. Nawet we fragmentach kolor nadal przemawia: czerwone podłoże, zielona linia, płonące dyski.

Globetrotteur17... Ici, là-bas ou ailleurs... · CC BY-SA 2.0

Namalowany dysk kryje zagadkę. Postać wewnątrz niego nurkuje głową w dół, a taka poza jest powszechnym sposobem przedstawiania martwego wojownika. Postać jest namalowana jako związana, z wyciętym sercem, dlatego wielu badaczy odczytuje ją jako wojownika złożonego w ofierze bogu słońca. Jedna z interpretacji idzie dalej i łączy dysk z przejściem Wenus przed tarczą słońca, wydarzeniem, które miało miejsce w 1152 lub 1275 roku. Tożsamość bóstwa jest niepewna, a do dyskusji pozostała tylko część muralu. To, co malowidła i rzeźby z Mayapán sugerują w szerszym ujęciu, to kontakt z rosnącym imperium azteckim w środkowym Meksyku. Niektóre postacie noszą tutaj azteckie stroje, a na ołtarzu na tym stanowisku wyryto coś, co wydaje się azteckim bóstwem. Handel z Tabasco mógł przenieść tę modę i wizerunki wzdłuż wybrzeża, aż do tej sali.

Photo: A.ruizvelasco · CC BY-SA 3.0

Rzędy przysadzistych kolumn przed piramidą należały do sal z kolumnadą, w których załatwiano sprawy stolicy. Mayapán rządziła rada, w której dominowały dwie postacie. Jalach winik był najwyższym władcą, a aj k'in pełnił funkcję najwyższego kapłana. Pod nimi zasiadało wielu innych urzędników z przypisanymi im obowiązkami. Aby utrzymać porządek i władzę, zatrudniano meksykańskich najemników z Tabasco. Wokół tych sal centrum ceremonialne skupiało w ciasnej zabudowie świątynie, oratoria, kapliczki, ołtarze oraz podesty do przemówień i tańców. Taki porządek utrzymywał się przez ponad dwieście lat, co jak na każdy ustrój jest długim okresem.

Globetrotteur17... Ici, là-bas ou ailleurs... · CC BY-SA 2.0

Kolumny Sali de los Reyes były niegdyś ozdobione wojownikami uformowanymi ze sztukaterii na tle ściany wykończonej geometrycznymi meandrami. Czas zabrał większość z nich. Na niektórych kolumnach czytelne pozostały jedynie stopy i kilka twarzy, co w zupełności wystarcza, by pokazać, jak bogate były kiedyś te sale. Sam styl wiele mówi o mieście. Mayapán łączyło bogatą sztukaterię ze stosunkowo prymitywnym murarstwem, a to połączenie pojawia się również daleko stąd, w Utatlán na wyżynach Gwatemali, wraz z podobnymi planami świątyń i kadzielnicami postaciowymi. To powiązanie wskazuje na szeroki świat wspólnych idei w okresie późnego postklasyku. Tutaj, na miejscu, tynkowani wojownicy stali w samych salach obrad rady, stanowiąc ozdobę dla ludzi rządzących stolicą.

cynren · CC BY-SA 2.0

Kamienny bęben na kwadratowej platformie, okrągły w krainie piramid. Mayapán ma trzy okrągłe świątynie, co jest niezwykłe w całym obszarze Majów. Należą one do Kukulcána, pierzastego węża, w jego aspekcie Ehecatla, boga wiatru. Okrągły budynek pasuje do boga poruszającego się powietrza, a ta forma stała się znakiem rozpoznawczym postklasycznej religii tego stanowiska. W 1841 roku podróżnik John L. Stephens uwiecznił tę świątynię na ilustracji wraz z wielką piramidą i był pierwszym, który udokumentował fragmenty Mayapán dla szerszego świata. Zapoczątkował on długą linię odkrywców, którzy szkicowali te ruiny. Pierwsze porządne badania stanowiska przeprowadzono dopiero w 1938 roku, prawie wiek później.

Bernard DUPONT from FRANCE · CC BY-SA 2.0

Za tutejszymi kamiennymi murami ziemia otwiera się w Cenote Ch'en Mul, naturalne zapadlisko z jaskiniami rozchodzącymi się z niego promieniście. Woda w tym suchym północnym Jukatanie znajduje się pod ziemią, a cenote są do niej drzwiami. Około czterdziestu takich miejsc rozsianych jest w dzielnicach mieszkalnych miasta i były one jedynymi źródłami słodkiej wody dla wszystkich, którzy tu mieszkali. Osadnictwo gromadziło się najgęściej tam, gdzie cenot było najwięcej. To, co czyni to miejsce niezwykłym, to to połączenie. Castillo stoi bezpośrednio na wschód od tego cenote, więc wielka piramida miasta i jej źródło wody wraz z przejściami do podziemi zostały umieszczone obok siebie. Majowie postrzegali cenote jako święte wejścia do owego podziemia, a tutaj świątynia i portal dzielą jeden kompleks.

Globetrotteur17... Ici, là-bas ou ailleurs... · CC BY-SA 2.0

Rzeźbione maski i głębokie nisze tej fasady należą do Świątyni malowanych nisz. Podobnie jak wiele budynków w Mayapán, została wzniesiona w dwóch fazach budowlanych. Pierwsza wykorzystywała surowy kamień. Druga przebudowała budynek w stylu Puuc, ornamentalnym sposobie starszych miast Majów ze wzgórz północnych, z maskami i udekorowanymi niszami tworzącymi ostateczne oblicze świątyni. Po upadku Chichén Itzá budowniczowie nowej stolicy sięgnęli wstecz do tych starszych form i tchnęli w nie nowe życie. Wiele z architektury Mayapán to właśnie tego rodzaju przeróbki – stare kształty niosące ambicje młodej stolicy.

Travel4Brews · CC BY 2.0