Edzná Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Edzná, mieście Majów położonym w dolinie o tej samej nazwie, w meksykańskim stanie Campeche. Przed Państwem chłodna, zielona ścieżka prowadzi w stronę dawnego centrum. Nazwa miasta kryje w sobie własną historię. Jedna z teorii wywodzi nazwę Edzná od starszego słowa Ytzná, co oznacza „Dom Itzów”. Itzowie byli linią władców miasta, więc nazwa ta mogłaby odnosić się do rodziny, która tutaj rządziła. Ta interpretacja jest raczej przypuszczeniem niż ustalonym faktem. Zwiedzający mogą poruszać się po tym terenie od lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku.

Photo: Ralf Roletschek · GFDL 1.2

Ta dolina ma pewną kłopotliwą cechę. W porze deszczowej zalewa ją woda, a grunt pozostaje wilgotny niemal przez cały rok. Majowie znaleźli rozwiązanie w inżynierii. Kanały osuszały dolinę i odprowadzały wodę do laguny, którą przekształcili w zbiornik retencyjny za pomocą murów oporowych. Inne kanały nawadniały pola. System ten utrzymywał glebę w stanie pozwalającym na intensywne rolnictwo, a ponadto żywił miasto w jeszcze jeden sposób, ponieważ kanały zapewniały ryby. W okresie rozkwitu w Edzná mieszkało około dwudziestu pięciu tysięcy ludzi, którzy utrzymywali się z doliny, którą mieszkańcy sami na nowo zaprojektowali pod względem wodnym.

Photo: Ralf Roletschek · GFDL 1.2

Nohochná oznacza „Wielki Dom” i nazwa ta pasuje doskonale. Pojedyncza, długa platforma biegnie wzdłuż krawędzi placu, a na jej szczycie znajdują się cztery długie galerie. Wejście prowadziło przez otwory drzwiowe obramowane grubymi pilastrami, ciężkimi kwadratowymi filarami, które wciąż są widoczne w kamiennej konstrukcji. Takie budynki wznoszono raczej w celach zgromadzeń niż kultu. Z galerii nadzorcy mogli prawdopodobnie obserwować i organizować wszystko, co działo się na placu poniżej. Jest to prosta, praktyczna koncepcja rządzenia. Bogactwo, którym zarządzała taka władza, pochodziło z pól otaczających miasto.

Photo: Elelicht · CC BY-SA 3.0

Dwie równoległe kamienne ściany wyznaczają wąską aleję, która jest boiskiem do gry w piłkę. Drużyny w całym świecie Majów utrzymywały ciężką piłkę w ruchu za pomocą bioder – był to sport pełen ceremoniałów. Zasady zmieniały się w zależności od miasta, a same gry miały znaczenie wykraczające daleko poza sport. W Edzná pomieszczenia na szczycie tych konstrukcji mogły kryć coś niezwykłego. Prawdopodobnie przechowywano w nich wizerunki bóstw związanych z grami oraz sprzęt potrzebny zawodnikom. Być może rytualne wyposażenie na mecz, trzymane bezpośrednio nad aleją, gdzie miało być użyte.

Photo: Dge · CC BY-SA 4.0

Pomalowane twarze spoglądają na nas z dawnego stiuku. Świątynia Masek nosi dwa wizerunki boga słońca, któremu nadano ludzkie rysy. Cechy te odpowiadają ideałom piękna panującej elity: zez, celowo zmienione uzębienie, ozdoby nosa, duże ozdoby uszu i potężne nakrycia głowy w kształcie zwierząt. Władca, który ukazywał się w obliczu boga, wysuwał pewne roszczenie. W rządach Edzná władza była legitymizowana poprzez więź między rządzącymi a bóstwami. Maska była jednocześnie teologią i polityką, oddaną w malowanym tynku.

Photo: Elelicht · CC BY-SA 3.0

Najgłębsze korzenie Edzná tkwią na tej platformie. Jej podstawę wzniesiono około 200 roku przed naszą erą, a niegdyś na szczycie stały cztery budynki otaczające centralne patio. Stąd pochodzą jedne z najstarszych skarbów tego stanowiska. Znajduje się tu wielka sztukateryjna maska z późnego okresu preklasycznego. Trzy stele ozdobiono datami z ósmego baktunu, majaańskiego systemu liczenia obejmującego lata od 41 do 435 naszej ery. Znajduje się tu również ceramika starsza niż sama platforma, pochodząca z najwcześniejszych pokoleń osady. Strzechowe zadaszenie osłania obecnie część podejścia, chroniąc to, co przetrwało przez wieki.

Gary Todd from Xinzheng, China · CC0

Około roku 300 miejscowa osada zaczęła przekształcać się w miasto. Osadnictwo zyskało charakter miejski, ukształtowała się scentralizowana władza, powiększono budynki publiczne i wzniesiono wielkie urządzenia odwadniające. W tym okresie powstał centralny akropol, otoczony murem dziedziniec, na którym władcy obnosili się ze swoją potęgą. W późnym okresie klasycznym Edzná funkcjonowała jako stolica regionalna. Jej pozycja opierała się na sojuszu z Calakmul i Piedras Negras, dwoma wielkimi potęgami Majów. Stamtąd zarządzano terytorium obejmującym inne miasta, w tym Lubná i Pich. Ten szeroki dziedziniec był sceną, na której prezentowano tę władzę.

Matysik · Copyrighted free use

Pięć kondygnacji pomieszczeń wznosi się jedna nad drugą, a całość wieńczy świątynia. Budynek o Pięciu Kondygnacjach to najbardziej niezwykła budowla w Edzná. Jego piramida schodkowa mieści liczne pokoje otwierające się na zewnątrz na każdym poziomie, a na samym szczycie znajduje się właściwa świątynia. Platforma wznosi się na wysokość około czterdziestu metrów ponad plac. Prace nad nią rozpoczęto około roku 600. Sanktuarium na szczycie ma plan krzyża, a jego grzebień dachowy był kiedyś ozdobiony postaciami uformowanymi ze sztukaterii. W 2018 roku Meksykański Narodowy Instytut Antropologii i Historii zakończył oczyszczanie budynku.

Photo: Ralf Roletschek · GFDL 1.2

U podnóża schodów małe kamienne kwadraty roją się od rzeźbionych znaków. Te bloki hieroglificzne wpisują się w szerszą zmianę w życiu miasta. Około roku 600, wraz z wznoszeniem wielkich budowli, w Edzná nasiliło się rzeźbienie w kamieniu i pisarstwo. W całym świecie Majów napisy tego rodzaju utrwalały w kamieniu władców, dynastie i daty. Dokładna treść każdego z tutejszych bloków nie została odczytana. Nawet nieodczytane pokazują, jak pismo rozwijało się ramię w ramię z boomem budowlanym.

vladimix · CC BY-SA 2.0

Patio w Stylu Puuc jest otoczone budynkami licowanymi blokami czworokątnymi, prostokątnymi i cylindrycznymi, z których wszystkie zostały obrobione z wielką starannością. Na budynku północnym trójkąty i koła w reliefie tworzą duże ramy na całej ścianie. Z budynku o zakrzywionych taludach pochodzi rzeźba w kształcie kwadratowej ramy, przedstawiająca Chaaca, boga deszczu, oraz glify przedstawiające pasy niebieskie, dzień Imix i miesiąc Yax. Tuż przy wejściu na patio stoi Temazcal. Ta nazwa pochodzi z języka nahuatl, a w języku maya yucateco nazywano ją chokó sin tumbilhá, czyli łaźnią parową. Dostęp do niej był ograniczony, ponieważ miała duże znaczenie religijne.

Photo: Ralf Roletschek · GFDL 1.2