Stanowisko archeologiczne w Delfach Audioprzewodnik po polsku

Delfy znajdują się na wysokości około sześciuset metrów na południowych zboczach Góry Parnas, w środkowej Grecji. Tutejsze sanktuarium Apollina było siedzibą Pytii, jednej z najważniejszych wyroczni świata greckiego. Pomiędzy szóstym a czwartym wiekiem przed naszą erą stało się ono miejscem spotkań Greków z wielu miast. Miejsce to zostało rozplanowane w dwóch częściach. Pielgrzymi przybywający ze wschodu docierali najpierw do dolnego okręgu, na obszarze zwanym Marmaria. Tam oddawali cześć Atenie Pronaia, co w przybliżeniu oznacza „tę przed” świątynią Apollina. Dopiero potem wspinali się na zbocze do sanktuarium Apollina. Na dolnym terenie wyróżnia się okrągły tholos, z trzema postawionymi na nowo kolumnami. Wokół leżą fundamenty innych świątyń, rozrzucone po terenie.

Photo: Luarvick · CC BY-SA 3.0

Zbudowana z wapienia w czwartym wieku przed naszą erą, ta dorycka świątynia była trzecią wzniesioną w tym miejscu. Dwie wcześniejsze świątynie zostały zbudowane z porowatego kamienia, w siódmym i szóstym wieku przed naszą erą. Pierwsza z nich była prawdopodobnie najwcześniejszą świątynią dorycką i zachowało się dwanaście jej kolumn. Jej następczyni, z około 510 roku przed naszą erą, była prawdopodobnie częścią programu budowlanego Alkmeonidów, potężnej arystokratycznej rodziny. Spadające skały z klifów powyżej uderzały w te budowle. W 1905 roku obryw skalny zniszczył kolumny jednej z tych świątyń, które wciąż stały. Przetrwały jedynie fundamenty wapiennej świątyni, ale jej plan został w pełni odtworzony. Miała sześć kolumn na froncie. Niektórzy badacze uważają, że mogła być poświęcona Artemidzie, zgodnie z relacją podróżnika Pauzaniasza, chociaż tradycyjny pogląd przypisuje ją Atenie.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Starożytna tradycja przypisuje projekt tego tolosu Teodorosowi z Fokai. Rzymski pisarz Witruwiusz przekazał jego imię w dziele o architekturze. Nazywa się go tolosem, co po grecku oznacza okrągły budynek. Wznoszono go przez około dziesięć lat, począwszy od około 380 roku przed naszą erą. Wokół budynku stało kiedyś dwadzieścia doryckich kolumn, dźwigających poziomy pas rzeźbionego kamienia. W środku, z kamiennej ławy, wyrastało dziesięć pilastrów w stylu korynckim, czyli płaskich kolumn przymocowanych do ściany. Jego górne partie wykonano ze szlachetnego marmuru pentelickiego na bazie z wapienia. Nikt nie wie na pewno, do czego ten budynek służył ani co się w nim działo.

KufoletoAntonio De Lorenzo and Marina Ventayol · CC BY 3.0

Pas kamienia nad kolumnami, zwany entablaturą, naprzemiennie składa się z żłobkowanych bloków i rzeźbionych paneli. Żłobkowane bloki nazywane są tryglifami, a rzeźbione panele pomiędzy nimi to metopy. Na zewnątrz metopy przedstawiały bitwy między Amazonkami a centaurami, sceny, które uwielbiali greccy rzeźbiarze. Wewnątrz pas mniejszych postaci zachował się jedynie we fragmentach i być może przedstawiał prace Heraklesa lub Tezeusza. Specjaliści poświęcili długi czas na ponowne dopasowanie fragmentów, więc nasz wgląd w całość jest tylko częściowy. Uczeni chwalą umiejętności rzeźbiarzy w obróbce marmuru oraz żywe, dokładne detale postaci. Postacie na metopach zostały wyrzeźbione w wysokim reliefie, wystając tak daleko do przodu, że łatwo odpadały. We wczesnych latach chrześcijaństwa panele wykorzystano ponownie jako kamień budowlany i pokrywy grobowe, po uprzednim wygładzeniu ich rzeźbionych powierzchni.

Photo: Holger Uwe Schmitt · CC BY-SA 4.0

Gimnazjon był kompleksem treningowym wzniesionym około 330 roku p.n.e., pomiędzy sanktuarium Ateny Pronaia a Źródłem Kastalskim. Rozciągał się na dwóch tarasach. Na jednym z nich stał ksystos, czyli zadaszony portyk przeznaczony do treningów, z bocznym korytarzem zwanym paradromisem, z którego korzystali biegacze. Palestra, będąca kwadratowym dziedzińcem otoczonym pomieszczeniami, znajdowała się na niższym tarasie. Ksystos liczył prawie dwieście metrów długości. Miał zaledwie dziewięć metrów szerokości, a jego podłogę wysypano piaskiem, aby ułatwić zadanie sportowcom. Jego pierwsza kolumnada była dorycka i liczyła osiemdziesiąt trzy kolumny z kamienia porowatego zwanego porosem. W czasach rzymskich zastąpiły je marmurowe kolumny jońskie, również w liczbie osiemdziesięciu trzech. Pomieszczenia palestry służyły do przebierania się oraz ćwiczeń walki. Przez długi czas w miejscu tym stał klasztor, w którym często zatrzymywali się podróżnicy w okresie osmańskim. Niektórzy z nich wyryli swoje imiona na powalonych kolumnach, które nadal leżały na swoich miejscach. Wśród nich znajduje się podpis lorda Byrona, który do dzisiaj można zobaczyć na zrekonstruowanych kolumnach.

Photo: Harald Rossa · CC BY-SA 3.0

Znajdujący się tu okrągły basen ma około 10 metrów średnicy. Basen ma nieco poniżej 2 metrów głębokości. Leży na zachód od palestry. Jego woda pochodziła ze źródła Kastalskiego. Z basenu woda płynęła do 10 kamiennych niecek służących do kąpieli. Po ćwiczeniach sportowcy obmywali się w tych nieckach. W czasach rzymskich w pobliżu zbudowano łaźnię z gorącą wodą, stanowiącą dodatkowy luksus dla sportowców.

Erik Drost · CC BY 2.0

Każdy przybywający do Delf zatrzymywał się przy Źródle Kastalskim, w wąwozie między skałami, aby się umyć i napić. Z jego wody korzystali zarówno sportowcy, jak i pielgrzymi. Przekazy mówią również, że Pytia i kapłani oczyszczali się tutaj, zanim wygłoszono wyrocznię. Tradycja przypisuje tę nazwę albo bohaterowi, albo nimfie o imieniu Kastalia, córce boga rzeki Acheloos. Według niektórych wersji mitu Apollo zabił potwora, który strzegł wyroczni, dlatego też woda uważana była za świętą. Rzymscy poeci postrzegali później to źródło jako natchnienie dla swoich wierszy.

Photo: Testus · CC BY-SA 3.0

W skałę obok tej fontanny wykuto nisze, które miały pomieścić dary wotywne pielgrzymów. Dary wotywne to ofiary składane w podziękowaniu bóstwu. Fontannę datuje się zazwyczaj na pierwszy wiek p.n.e. Znajduje się około pięćdziesiąt metrów powyżej starszego źródła. Woda docierała do fontanny krytym kanałem, a na jej fasadzie umieszczono siedem brązowych wylewek. Przed nią rozciągał się wybrukowany dziedziniec, wzdłuż którego z trzech stron ciągnęły się kamienne ławki. Później jedną z nisz przekształcono w kościół świętego Jana Chrzciciela.

Photo: Alaexis · CC BY-SA 4.0

Bezpośrednio nad wyrocznią i Źródłem Kastalskim wznoszą się dwie strome skały, znane jako Skały Fedriady. Źródło biło między nimi. Starożytni pisarze podawali, że tych, którzy zbezcześcili sanktuarium, zrzucano z tych wysokości. W 279 roku przed naszą erą armia galijska pod wodzą niejakiego Brennusa najechała Delfy. Według opowieści rozpętała się burza i spadł śnieg, a ze skał oderwały się głazy i spadły na najeźdźców. Według tego przekazu najeźdźcy zostali zmiażdżeni i odparci. Mieszkańcy Delf ustanowili święto, Soteria, aby podziękować za ocalenie. Stało się ono jednym z najbardziej znanych świąt w świecie greckim.

Photo: Zde · CC BY-SA 4.0

Dwie skały nad sanktuarium noszą nazwę, którą zazwyczaj tłumaczy się jako „Lśniące Skały”. Nisko padające światło słoneczne wyjaśnia dlaczego. Słońce oświetla ściany skalne i zabarwia je na złoto, podczas gdy półki skalne i wąwozy między nimi pogrążają się w cieniu.

NickStenning · CC BY-SA 2.0