Kasteel van Le Plessis-Bourré Audiogids

Welkom bij het Kasteel van Le Plessis-Bourré, in de Loire-vallei bij Écuillé, ten noorden van Angers. Het water is het eerste dat in het oog springt. De grachten zijn hier uitzonderlijk breed, en in dit stille uitzicht lijkt het hele kasteel rechtstreeks op te rijzen uit zijn eigen spiegeling. Het oogt als een drijvend fort, en het terrein is zo aangelegd dat die illusie exact wordt gewekt. Achter het water staat een echt bolwerk, gebouwd voor een van de machtigste mannen van Frankrijk. Jean Bourré was minister van Financiën en de belangrijkste vertrouweling van koning Lodewijk de Elfde. In 1462 kocht hij een oud landhuis genaamd Plessis-le-Vent, en zes jaar later begon de bouw van het huidige kasteel. De hele bouw duurde nog geen vijf jaar. Sindsdien is de buitenkant nauwelijks veranderd, dus het gebouw in dit uitzicht is in wezen degene die hij voltooide. De rondleiding volgt hem over het water, door de poort en naar de kamers waar zijn familie leefde.

Photo: Calips · CC BY-SA 3.0

Vanuit deze brede hoek toont het kasteel beide gezichten tegelijk. Vier massieve torens, een weergang achter de borstweringen en de slotgracht beneden spreken allemaal de taal van een laatmiddeleeuws fort. Toch behoren de hoge kruiskozijnen en de grote salons daarachter tot de renaissance die in Frankrijk arriveerde. Historici noemen dit een overgangskasteel, een gebouw dat precies op de grens van twee tijdperken staat. Het verrees op het moment dat edelen evenveel behoefte hadden aan licht, comfort en vertoon als aan verdediging. De lichte steen die dit alles doet oplichten is tufsteen, een zachte kalksteen die vlakbij in de Loire-vallei werd gewonnen. Deze is in verse toestand gemakkelijk te bewerken en heeft de gotische en renaissancistische details eeuwenlang scherp gehouden. Weinig kastelen in de Loire hebben hun buitenste architectuur sinds de bouw zo onveranderd weten te behouden.

The original uploader was NonNobis at French Wikipedia. · CC BY-SA 3.0

De brug die het water oversteekt is van steen en loopt vierenveertig meter door om het poortgebouw te bereiken. Maar het slimste verdedigingsmiddel is van een afstand nauwelijks te zien. De slotgracht raakt de muren in werkelijkheid nooit. Tussen het water en het fort loopt een smal terras van drie meter breed dat het hele kasteel omringt. Vanaf dat terras konden schutters rondom het gebouw stelling nemen en langs de voet van de muren vuren. Iedereen die door de gracht waadde of zwom, kwam op open terrein zonder dekking terecht, direct onder vuur. Het brede water dat het kasteel doet lijken te drijven, diende dus tevens een militair doel. De poort aan het einde van de brug vormt het volgende deel van het verhaal.

Photo: GO69 · CC BY 4.0

Alles aan dit poortgebouw is ontworpen om een aanvaller te vertragen. Boven de boog steken stenen consoles uit de muur om mezekouwen te vormen, openingen waardoor verdedigers stenen konden laten vallen op wie zich daaronder bevond. De lange verticale groeven naast de boog hielden ooit de balken van een dubbele ophaalbrug vast, en opmerkelijk genoeg werkt deze nog steeds. De brug vandaag oversteken betekent naar binnen gaan zoals men dat in de jaren zeventig van de vijftiende eeuw deed. Dat komt doordat de buitenkant van het kasteel sinds de oorspronkelijke bouw in materieel opzicht niet is gewijzigd. Het poortgebouw, de torens en de muren ogen vandaag de dag grotendeels zoals toen het gebouw nieuw was.

Photo: GO69 · CC BY 4.0

Op de binnenplaats verandert de sfeer volledig. De gevels aan de binnenplaats zijn licht en regelmatig, gevuld met hoge ramen en de grote salons van een plezierresidentie in plaats van een verdedigingswerk. En er schuilt een persoon achter deze huiselijke kant. Jean Bourré was voortdurend afwezig voor koninklijke zaken, dus de bouw werd begeleid door zijn vrouw, Marguerite de Feschal, die er vanuit het château de Vaux toezicht op hield. Het ongewijzigde uiterlijk van het kasteel trok uiteindelijk filmmakers naar de locatie. In 1970 filmde Jacques Demy hier zijn musical Peau d'Âne, met Catherine Deneuve en Jean Marais.

Photo: GO69 · CC BY 4.0

Twee gebeeldhouwde engelen houden een schild omhoog met daarop de fleur-de-lis, het embleem van de koningen van Frankrijk, boven de mooiste deuropening op de binnenplaats. Dat past bij de man die deze plek heeft gebouwd. Jean Bourré, rond 1424 geboren, was de grand argentier, de beheerder van de koninklijke financiën, en de nauwste vertrouweling van Lodewijk de Elfde. Het kopen van het domein van Plessis-le-Vent en het optrekken van dit kasteel was het statement van een nieuwe klasse, koninklijke bestuurders met de rijkdom van edelen. Twee koningen kwamen het bekijken. Lodewijk de Elfde bracht een bezoek in april 1473, tijdens een pelgrimstocht naar Notre-Dame de Béhuard. In 1487 arriveerde Karel de Achtste met zijn oudere zus, de regent Anne de Beaujeu.

Photo: Bo35bo35 · CC BY 4.0

Een slanke torenspits rijst op boven deze kant van de binnenplaats en deze hoort bij de Sint-Annakapel. De spitsbogen en laatgotische lijnen passen bij de rest van het bouwwerk, dus erediensten waren vanaf het begin in het kasteel gepland. Een privékapel zoals deze betekende dat de huishouding het fort nooit hoefde te verlaten om te bidden. Vroomheid kon plaatsvinden in het hart van de residentie, onder het eigen dak van de familie. De donkere boogopeningen onder de spits leiden naar die ruimte.

Photo: GO69 · CC BY 4.0

Binnenin is de Sint-Annakapel een enkele ruimte met gewelven, stil en schemerig. Aan het uiteinde staat het altaar en daarboven vult één hoog glas-in-loodraam de muur. Het glas bevat fleur-de-lis-motieven, het koninklijke embleem dat ook het gebeeldhouwde portaal op de binnenplaats kroont. De fleur-de-lis van de deuropening verschijnt hier opnieuw in gekleurd glas.

Photo: Bo35bo35 · CC0

Boven u spreidt zich een waaier van gebeeldhouwde stenen ribben uit, het gewelf van de Escalier de France, de grote trap die naar de bovenverdiepingen van het kasteel leidt. Op deze verdieping bevindt zich de wachtkamer, en het plafond is het meest besproken object in het gebouw. Het is een cassettenplafond met vierentwintig geschilderde panelen van een anonieme hand. Zestien daarvan tonen de symboliek van de alchemisten van die tijd, met kwik, zwavel en zout in het middelpunt. De andere acht verbeelden spreekwoordelijke scènes van zo'n stoutmoedige en ondeugende aard dat ze in de achttiende eeuw aan het zicht van de gasten werden onttrokken. In 1945 beweerde de hermeticus Eugène Canseliet dat het hele plafond een geheime alchemistische gids was. Historici hebben niets gevonden om die lezing te ondersteunen. Zij wijzen erop dat het interpreteren van monumenten als alchemistische teksten pas in de zeventiende eeuw een idee werd, lang nadat dit plafond werd geschilderd.

Photo: Bo35bo35 · CC BY 4.0

Aan de overkant van het water staan de communs, de lage bijgebouwen die ooit het dagelijkse werk op het landgoed deden. Ze markeren ook waar het voortbestaan van het kasteel werd beslist. Tegen 1850 stond het pand te koop en niemand wilde het hebben. Het plan was om het op te splitsen als steengroeve voor de tuffeau-steen. Een notaris uit Angers, Victor Avenant, kocht het landgoed in 1851 voor vijfhonderdduizend frank, vastbesloten om de plek intact te houden. In 1911 nam Henri Vaïsse het over, stelde het kasteel open voor het publiek en zette de bezoekersroute uit die nog steeds wordt gevolgd. Hij liet het na aan zijn neef, François Reille-Soult, hertog van Dalmatie, een afstammeling van de maarschalken van het Keizerrijk. Hun afstammelingen beheren het kasteel tot op de dag van vandaag. Sinds 1931 staat het hele landgoed op de monumentenlijst.

Photo: GO69 · CC BY 4.0