Château de Montsoreau Audiogids

Welkom in het Château de Montsoreau, een flamboyant gotisch kasteel dat oprijst vanaf de oevers van de Loire. De witte steen voor u werd in het midden van de vijftiende eeuw opgetrokken voor Jean II de Chambes, een raadsheer en kamerheer die de koningen Karel de Zevende en Lodewijk de Elfde diende. Hij was een van de rijkste mannen van het koninkrijk. De plek ligt waar de Loire en de Vienne samenkomen en waar drie oude provincies elkaar raken: Anjou, Poitou en Touraine. Mensen maken al heel lang gebruik van deze rots. Al in de Gallo-Romeinse tijd stond hier een soort administratief of religieus gebouw. De naam Montsoreau komt voor het eerst voor in 1086, geschreven in het Latijn als Mons Sorello. Mons betekent een rotsachtig voorgebergte. Niemand weet wat Sorello betekende, hoewel sommigen het lezen als kaal en anderen als rood. Het pad naar binnen doorkruist terrein dat ooit deel uitmaakte van de verdedigingswerken. Een diepe droge gracht, naar verluidt ongeveer twintig meter breed, liep langs drie kanten van het kasteel. Er stond geen water in, behalve wanneer de Loire overstroomde. Dat was de meeste tijd verdediging genoeg.

Photo: Thérèse Gaigé · CC BY-SA 3.0

De zijde van de binnenplaats van het kasteel vertelt u, in één oogopslag, wat voor soort gebouw dit wilde zijn. Langs de bovenkant loopt een weergang die wordt gedragen door geprofileerde kraagstenen en bekroond met mezekouwen, de openingen waardoor verdedigers stenen naar beneden konden gooien. De borstwering is versierd met drielobbige bogen in verschillende vormen, een verrassend vleugje elegantie voor militair metselwerk. Daaronder verlichten hoge kruisvensters de woning en doorbreken gotische dakkapellen de daklijn. Het hele gebouw is bekleed met tuffeau, de zachte witte kalksteen van de regio, uitgehouwen in een steengroeve in de nabijgelegen klif. Romeinse cijfers die in veel binnenmuren zijn uitgehouwen, zijn geen handtekeningen van metselaars. Ze registreren de exacte hoogte waarop elke steen moet liggen, het bewijs van een zeer georganiseerde bouwplaats. De daken zijn bedekt met leisteen uit Angers, zoals gebruikelijk in de hele vallei. Eén bijzonderheid verdient aandacht. De twee zijvleugels zijn vierkant, in een tijd dat ronde torens de norm waren. Die vreemde keuze is een voorbode van de hoekpaviljoens van de klassieke architectuur. Defensie vervaagde tot een gebaar en comfort nam de overhand.

Photo: Thérèse Gaigé · CC BY-SA 3.0

Vanaf de overkant van de Loire toont het hoofdgebouw zijn meest gedurfde besluit. Het werd direct in de bedding van de rivier gebouwd, aan de voet van de heuvel, waarbij de noordgevel het water bijna raakt. De locatie werd militair als onneembaar beschouwd. Het kasteel beheerst een plateau van ongeveer dertig hectare, ingeklemd tussen twee kleine valleien met steile hellingen in het oosten en westen. Wie het in handen had, controleerde het verkeer op de Loire. De rivier bepaalde hier ook het ritme van het leven en hoogwater was een terugkerend feit van het bestaan. Overleven was nooit gegarandeerd. Het pand werd na 1804 verkocht en er volgden negentien verschillende eigenaren, die de plek elk opnieuw vormgaven. Tegen 1910 was het kasteel in zo'n slechte staat geraakt dat de Franse Archeologische Vereniging alarm sloeg. Een senator genaamd Geoffre drong er bij het departement op aan om actie te ondernemen, en vanaf 1913 begon het het pand stukje bij beetje op te kopen. De restauratie begon in 1923 en ging door tot de Tweede Wereldoorlog. Een volgend programma liep van 1997 tot 2001. Op zes juli 2001 opende het kasteel voor bezoekers, wat jaarlijks ongeveer vijfendertigduizend mensen trekt.

Photo: Neige19 · CC BY-SA 3.0

J. M. W. Turner · 1826 · ink

In oktober 1826 richtte een kleine stoombootreiziger op de Loire zijn potlood op Montsoreau. Joseph Mallord William Turner verbleef die herfst kort aan de oevers van de rivier en legde er eenentwintig gezichten van vast. Het kasteel en het omliggende landschap werden een van zijn aquarellen, die nu in het Ashmolean Museum in Oxford worden bewaard. In 1832 werd het gegraveerd en prenten ervan reisden ver buiten de eigen kringen van de kunstenaar. Dit was het moment waarop het silhouet de romantische verbeelding binnendrong. Schilders en schrijvers uit die tijd waren op zoek naar scènes die precies hierop leken: een bleek kasteel weerspiegeld in een brede rivier. Hun beelden trokken negentiende-eeuwse reizigers naar de Loire, op zoek naar de uitzichten die ze kenden. Een kopie van de gegraveerde aquarel wordt tegenwoordig in het kasteel bewaard, in het gebouw dat het uitbeeldt.

Photo: Philippe49730 · CC BY-SA 4.0

Binnen is de centrale woning verdeeld in twee zalen van ongelijke grootte. De grotere strekt zich uit over zeventien meter, verlicht door vijf ramen en verwarmd door twee monumentale schoorstenen, een gericht op de Loire en een naar het oosten. De kleinere zaal ernaast heeft één open haard. Rond 1450 telde het kasteel in totaal ongeveer vijfentwintig schoorstenen. In een gebouw dat zijn verdediging nog behield, was dat aantal een teken van luxe. Deze verdieping diende ook voor werk. De kamers op de begane grond en de kelders aan de kant van de binnenplaats stelden de mannen van de heer in staat de navigatie op de Loire te controleren, en een van die kamers komt direct uit op de rivier. De heren van Montsoreau inden tol van de boten die door hun water voeren, een recht dat ze tot 1631 behielden. Een deel van de gracht aan de zuidkant bevat een diepe kelder met een gewelfd plafond, die vrijwel zeker voor opslag werd gebruikt. Goederen kwamen van de rivier en een deel van hun waarde bleef hier achter.

Photo: TCY · CC BY-SA 3.0

In de dikke vensternis zijn twee stenen banken geplaatst, tegenover elkaar aan weerszijden van de opening. Ze worden coussièges genoemd en werden vanaf het begin in het metselwerk gebouwd. De grote ramen eromheen vormden op zich al een statement en overspoelden de kamers met een licht dat geen enkel fortraam toeliet. De banken dienden twee doelen, afhankelijk van de kamer. In sommige waren het uitkijkbanken, zitplaatsen voor wie de naderingswegen in de gaten hield. Elders waren het geliefde plekken om te lezen en te schrijven, dicht bij het beste natuurlijke licht in het huis. Hoe dan ook, de boodschap is dezelfde. Dit was een plek die was ontworpen rond het comfort van het lichaam, niet alleen rond pijlen en poorten.

Photo: TCY · CC BY-SA 3.0

De boezem van deze schouw bevat een zestiende-eeuws fresco, geplaatst in een medaillon omringd door bladeren en fruit, samengebonden met linten. Een krijger ligt uitgestrekt op zijn rug en een figuur die gekleed is als herder staat op het punt hem te slaan. Het is waarschijnlijk bedoeld als David en Goliath. Daaronder verschijnt het wapen van de familie Chambes met hun lijfspreuk: Lenitate vel vi. Door zachtheid, of door geweld. De latere familie Chambes leefde die lijfspreuk op wrede wijze na. In augustus 1572, nadat de Bartholomeüsnacht in Parijs was begonnen, organiseerde Jean de Vierde de Chambes de moordpartijen in Saumur en vervolgens in Angers. Hij voerde ze met ijver uit, ook al had koning Karel de Negende bevolen ze te stoppen. Zijn beloning was een verheffing van baron tot graaf. Zijn broer Charles trouwde met Françoise de Maridor, wier naam verbonden bleef aan de moord op Louis de Bussy d'Amboise. Alexandre Dumas vertelde dat verhaal opnieuw in zijn roman La Dame de Monsoreau, geschreven in de jaren 1840, en het boek verankerde de naam van het kasteel in het collectieve geheugen.

Photo: Bo35bo35 · CC BY 4.0

In de rechterhoek van de gevel aan de binnenplaats voltooide deze achthoekige toren de transformatie van het kasteel. Jean de Derde de Chambes begon ermee nadat hij zijn vader in 1473 opvolgde. De veelhoekige schacht rijst op tot een terras, bekroond met een balustrade van twee rijen stenen ringen afgesloten door ronde leien platen. De deuropening beneden heeft een korfboog en erboven klimmen vier ramen boven elkaar, waarvan de zijkanten zijn omlijst door gebeeldhouwde pilasters die de blik naar boven trekken. De decoratie is ontleend aan Italië. Medaillons omlijsten de voortgang van de trap, en mogelijk tonen ze Jean de Derde zelf en zijn vrouw, Marie de Châteaubriant. Hogerop worden medaillons vergezeld door putti en kandelabers gedragen op leeuwenpoten. Hier stond vermoedelijk al een wenteltrap voordat deze toren rees. Twee zaken daarbinnen verdienen een eigen verhaal: het gewelf helemaal boven en een klein gebeeldhouwd aapje op de weg naar boven.

Photo: Staab.a · CC BY-SA 4.0

De treden zelf zijn gehouwen uit dezelfde bleke tufsteen als de muren en kronkelen omhoog rond een solide kern. Een eenvoudig touw dient als leuning, geregen door ringen langs de muur. Het beklimmen van zo'n trap was de gewone gang van zaken in het huis, de dagelijkse verticale reis tussen de verdiepingen. Deze grandioze trappenreeks had waarschijnlijk een voorganger. Men vermoedt dat hier een smalle wenteltrap heeft bestaan voordat de renaissancetraptoren ervoor in de plaats kwam. Het kasteel bewaart ook een tweede torentje aan de westkant, bekend als de middeleeuwse trap. De restauratie ervan werd voltooid in 1937, tijdens de twintigste-eeuwse redding van het kasteel. Steen die door eeuwen van voeten glad is gesleten, is moeilijk na te maken.

Photo: Suavemarimagno · CC BY-SA 4.0

Bovenaan de trap opent het plafond zich in een van de beroemdste stukken steenhouwwerk van het kasteel. Acht ribben waaieren uit vanuit een centrale zuil en spreiden zich over het plafond uit als de bladeren van een palmboom. Dat is precies waar de naam vandaan komt: een palmboomgewelf. De zuil vormt de voortzetting van de kern van de trap, zodat de hele trap lijkt te groeien in de steen daarboven. De vorm is zeldzaam. Nauwe verwanten zijn te vinden in het logis Barrault in Angers, op het stadhuis van Saumur en in het kasteel van koning René in Baugé. Wat het uitstraalde was ambitie. Een trap is iets puur functioneels, maar hier werd het bekronende plafond behandeld als beeldhouwwerk, naar de nieuwste smaak van de renaissance. De familie plaatste haar fijnste beeldhouwwerk waar elke gast langskwam en omhoogkeek.

Photo: Staab.a · CC BY-SA 4.0