Zamek w Montsoreau Audioprzewodnik

Witamy w zamku w Montsoreau, zamku w stylu późnogotyckim płomienistym wznoszącym się nad brzegami Loary. Widoczny przed Państwem biały budynek wzniesiono w połowie XV wieku dla Jeana II de Chambes, radcy i szambelana służącego królom Karolowi VII i Ludwikowi XI. Należał on do najbogatszych ludzi w królestwie. Miejsce to leży u zbiegu Loary i Vienne oraz na styku trzech dawnych prowincji: Andegawenii, Poitou i Turenii. Skała ta była wykorzystywana od bardzo dawna. Już w czasach galo-rzymskich stała tu jakaś budowla o charakterze administracyjnym lub religijnym. Nazwa Montsoreau pojawia się po raz pierwszy w 1086 roku, zapisana po łacinie jako Mons Sorello. Mons oznacza skalisty przylądek. Nikt nie wie, co znaczyło Sorello, choć jedni odczytują to jako łysy, a drudzy jako czerwony. Ścieżka prowadząca do środka przecina teren, który kiedyś stanowił część fortyfikacji. Głęboka sucha fosa, mająca według szacunków około dwudziestu metrów szerokości, ciągnęła się wzdłuż trzech stron zamku. Nie było w niej wody, chyba że Loara wylewała. Przez większość czasu była to wystarczająca obrona.

Photo: Thérèse Gaigé · CC BY-SA 3.0

Strona dziedzińca zamku od pierwszego spojrzenia mówi, jakim budynkiem chciał on być. Wzdłuż górnej części biegnie chodnik obronny wsparty na profilowanych konsolach i wieńczące go machikuły, czyli otwory, przez które obrońcy mogli zrzucać kamienie. Jego przedpiersie zdobią trójliściowe łuki o zróżnicowanych kształtach, co stanowi zaskakujący akcent elegancji w kamieniarstwie militarnym. Poniżej wysokie okna ze szprosami oświetlają rezydencję, a gotyckie lukarny przerywają linię dachu. Cały budynek obłożony jest tufem, miękkim białym wapieniem regionu, wyciętym w kamieniołomie wydrążonym w pobliskim klifie. Rzymskie cyfry wyryte na wielu wewnętrznych ścianach nie są podpisami murarzy. Rejestrują one dokładną wysokość, na jakiej powinien spocząć każdy kamień, co świadczy o bardzo zorganizowanym placu budowy. Dachy pokryte są łupkiem z Angers, tak jak było w zwyczaju w całej dolinie. Jedna osobliwość zasługuje na uwagę. Dwa skrzydła boczne są kwadratowe, w czasie gdy okrągłe wieże były normą. Ten dziwny wybór zapowiada pawilony narożne architektury klasycznej. Obrona stawała się powoli tylko gestem, a wygoda przejmowała władzę.

Photo: Thérèse Gaigé · CC BY-SA 3.0

Z drugiego brzegu Loary główny budynek ukazuje swoją najśmialszą decyzję. Został wzniesiony bezpośrednio w korycie rzeki, u podnóża zbocza, a jego północna fasada niemal dotyka wody. Miejsce to uważano za niezdobyte pod względem militarnym. Zamek dominuje nad płaskowyżem o powierzchni około trzydziestu hektarów, otoczonym przez dwie małe doliny o stromych zboczach od wschodu i zachodu. Kto go posiadał, kontrolował ruch na Loarze. Rzeka wyznaczała również tutejszy rytm życia, a powódzie były powracającym elementem egzystencji. Przetrwanie nigdy nie było gwarantowane. Posiadłość sprzedano po 1804 roku i po jej właścicielach nastąpiło dziewiętnastu kolejnych, z których każdy przekształcał to miejsce. Do 1910 roku zamek popadł w tak wielką ruinę, że Francuskie Towarzystwo Archeologiczne podniosło alarm. Senator o nazwisku Geoffre naciskał na departament, aby podjął działania, i od 1913 roku zaczęto odkupować posiadłość kawałek po kawałku. Renowację rozpoczęto w 1923 roku i kontynuowano aż do drugiej wojny światowej. Kolejny program trwał od 1997 do 2001 roku. Szóstego lipca 2001 roku zamek otworzono dla zwiedzających, przyciągając rocznie około trzydziestu pięciu tysięcy osób.

Photo: Neige19 · CC BY-SA 3.0

J. M. W. Turner · 1826 · ink

W październiku 1826 roku podróżny płynący małym statkiem parowym po Loarze skierował swój ołówek ku Montsoreau. Joseph Mallord William Turner spędził tej jesieni krótką chwilę nad brzegami rzeki i wykonał dwadzieścia jeden jej widoków. Zamek i otaczający go krajobraz stały się jedną z jego akwarel, przechowywanych obecnie w Muzeum Ashmolean w Oksfordzie. W 1832 roku wykonano z niej rycinę, a odbitki rozeszły się daleko poza kręgi samego artysty. Był to moment, w którym sylwetka ta wkroczyła do romantycznej wyobraźni. Malarze i pisarze tej epoki poszukiwali scen dokładnie takich jak ta, czyli bladego zamku odbijającego się w szerokiej rzece. Ich obrazy przyciągały dziewiętnastowiecznych podróżnych w dół Loary w poszukiwaniu widoków, które znali. Kopia wygrawerowanej akwareli jest przechowywana w zamku do dziś, w budynku, który przedstawia.

Photo: Philippe49730 · CC BY-SA 4.0

Wewnątrz główny budynek mieszkalny dzieli się na dwie sale o nierównej wielkości. Większa z nich ma siedemnaście metrów długości, jest oświetlona przez pięć okien i ogrzewana przez dwa monumentalne kominy, z których jeden wychodzi na Loarę, a drugi na wschód. Mniejsza sala obok ma pojedynczy kominek. Około 1450 roku w zamku liczyło się w sumie około dwudziestu pięciu kominów. W budynku, który nadal zachował swoje fortyfikacje, liczba ta była deklaracją luksusu. To piętro również służyło do zarobkowania. Pomieszczenia parteru i piwnice od strony dziedzińca pozwalały ludziom pana kontrolować żeglugę na Loarze, a jedno z tych pomieszczeń wychodzi bezpośrednio na rzekę. Panowie z Montsoreau pobierali opłatę od łodzi przepływających przez ich wody, co było prawem, które zachowali do 1631 roku. Część fosy po stronie południowej kryje głęboką piwnicę ze sklepieniem kolebkowym, która z całą pewnością służyła do przechowywania zapasów. Towary schodziły z rzeki, a część ich wartości zostawała tutaj.

Photo: TCY · CC BY-SA 3.0

W grubych wnękach okiennych znajdują się dwie kamienne ławy, skierowane ku sobie w poprzek otworu. Nazywane są „coussièges” i zostały wbudowane w mur od samego początku. Duże okna wokół nich same w sobie stanowiły manifest, zalewając pomieszczenia światłem, na jakie nie pozwalało żadne okno forteczne. Ławy pełniły dwie funkcje, w zależności od pomieszczenia. W niektórych były to ławy obserwacyjne, miejsca dla osób strzegących podejść. Gdzie indziej były ulubionymi miejscami do czytania i pisania, blisko najlepszego naturalnego światła w domu. Tak czy inaczej, przesłanie jest to samo: miejsce to zaprojektowano z myślą o komforcie ciała, a nie tylko o strzałach i bramach.

Photo: TCY · CC BY-SA 3.0

Okap tego kominka zdobi XVI-wieczny fresk, umieszczony w medalionie otoczonym liśćmi i owocami przewiązanymi wstążkami. Wojownik leży wyciągnięty na plecach, a postać ubrana jak pasterz zamierza go uderzyć. Prawdopodobnie chodzi o Dawida i Goliata. Poniżej widnieje herb rodu Chambes wraz z ich dewizą „Lenitate vel vi” – „Łagodnością lub siłą”. Późniejsi członkowie rodu Chambes żyli zgodnie z tą dewizą w brutalny sposób. W sierpniu 1572 roku, po rozpoczęciu rzezi w dniu świętego Bartłomieja w Paryżu, Jean IV de Chambes zorganizował zabójstwa w Saumur, a następnie w Angers. Przeprowadził je z gorliwością, mimo że król Karol IX nakazał ich przerwanie. Jego nagrodą był awans z barona na hrabiego. Jego brat Charles poślubił Françoise de Maridor, której nazwisko pozostało związane z zabójstwem Louisa de Bussy d'Amboise. Alexandre Dumas opisał tę historię w swojej powieści „Dama z Monsoreau”, napisanej w latach 40. XIX wieku, a książka ta utrwaliła nazwę zamku w powszechnej pamięci.

Photo: Bo35bo35 · CC BY 4.0

Ta ośmiokątna wieża, umieszczona w prawym narożniku fasady dziedzińca, dopełniła przemiany zamku. Jean III de Chambes rozpoczął jej budowę, gdy w 1473 roku przejął majątek po swoim ojcu. Jej wieloboczny szyb wznosi się aż do tarasu, zwieńczonego balustradą z dwoma rzędami kamiennych pierścieni zamkniętych okrągłymi płytami łupkowymi. Znajdujące się poniżej wejście ma łuk koszowy, a nad nim cztery okna pną się jedno nad drugim, z bokami ujętymi w rzeźbione pilastry, które przyciągają wzrok ku górze. Dekoracja zapożyczona jest z Włoch. Medaliony zdobią bieg schodów i być może przedstawiają samego Jeana III oraz jego żonę, Marie de Châteaubriant. Wyżej medaliony są połączone z puttami i kandelabrami wspartymi na lwich łapach. Zanim powstała ta wieża, prawdopodobnie stały tu schody kręcone. Wewnątrz dwie rzeczy zasługują na osobną opowieść: sklepienie na samym szczycie oraz mała rzeźbiona małpka po drodze na górę.

Photo: Staab.a · CC BY-SA 4.0

Same stopnie wycięto z tego samego jasnego tufu wapiennego co ściany, wznosząc się spiralnie wokół pełnego rdzenia. Zwykła lina służy za poręcz, przewleczoną przez pierścienie wzdłuż ściany. Wchodzenie po takich schodach było codziennością tego domu, codzienną pionową podróżą między piętrami. Ten wspaniały bieg schodów miał prawdopodobnie swojego poprzednika. Uważa się, że węższe schody kręcone istniały tu, zanim zastąpiła je renesansowa wieża. Zamek zachował również drugą wieżyczkę po zachodniej stronie, znaną jako schody średniowieczne. Jej renowację ukończono w 1937 roku, podczas dwudziestowiecznego ratowania zamku. Kamienia wygładzonego przez stulecia stóp nie da się łatwo podrobić.

Photo: Suavemarimagno · CC BY-SA 4.0

Na szczycie schodów sufit otwiera się na jedno z najsłynniejszych kamieniarskich dzieł zamku. Osiem żeber rozpościera się z centralnej kolumny, rozprzestrzeniając się po suficie niczym liście palmy. Stąd właśnie wywodzi się nazwa: sklepienie palmowe. Kolumna stanowi kontynuację rdzenia schodów, dzięki czemu cały bieg wydaje się wyrastać w kamień powyżej. Ta forma jest rzadka. Bliskie jej odpowiedniki istnieją w Logis Barrault w Angers, w ratuszu w Saumur oraz w zamku króla René w Baugé. To, co sygnalizowała, to ambicja. Schody są rzeczą czysto funkcjonalną, a jednak tutaj wieńczący je sufit potraktowano jak rzeźbę, w najnowszym guście renesansu. Ród umieścił swoje najwspanialsze rzeźbienia tam, gdzie każdy gość musiał przechodzić i spoglądać w górę.

Photo: Staab.a · CC BY-SA 4.0