Rhamnus Audiogids in het Nederlands

Welkom in Rhamnus, een oude deme van Attica op de kust boven de Euboeïsche Straat. De naam komt van de wegedoorn, een dikke, stekelige struik die hier nog steeds groeit. Deze weg liep tussen Marathon en Oropus, en de stad groeide erlangs. Een oude vaargids, de Periplus van Pseudo-Scylax, beschrijft Rhamnus als een versterkte plaats. De stenen blokken langs het pad zijn bewerkte monumenten die langs de opgang zijn opgericht. De zee in de verte is de Euboeïsche Straat, het water waarop deze hele plaats toezicht hield.

Photo: George E. Koronaios · CC0

De weg naar een Atheense deme deed tevens dienst als de straat van de doden. Veel grafmonumenten zijn geborgen uit begravingen langs de weg tussen Rhamnus en Marathon. Aanzienlijke familieomheiningen zoals deze stonden langs de opgang, met muren die gebouwd waren om lang mee te gaan. Elke omheining behoorde toe aan een familie, en de naam droeg de herinnering van die familie met zich mee. Deze staat bekend als de omheining van Euphranor, hoewel er weinig anders van hem over is dan zijn naam. Voorbijkomende buren en bezoekers lezen deze muren zoals wij vandaag de dag een buurt lezen. De doden van de deme begroetten iedereen die vanuit Marathon omhoog kwam.

Andreas Kakaris · CC BY-SA 4.0

Rhamnus stond in de hele Griekse wereld bekend om één ding: zijn heiligdom van Nemesis, de onverzoenlijke wrekende godin. Ongeveer zeshonderd meter ten zuiden van de stad droeg een kunstmatig platform, ondersteund door muren van wit marmer, twee tempels die elkaar bijna raakten en bijna evenwijdig liepen. De kleinere tempel is de oudste en dateert uit de late zesde eeuw voor Christus. Hij werd gebouwd van porostesteen, een eenvoudige cella met een porticus van twee Dorische zuilen. Wijdingsinscripties op marmeren zitplaatsen uit de vierde eeuw tonen aan dat het zowel Themis als Nemesis diende. Themis stond voor de juiste orde; Nemesis wreekte wie die orde schond. Hoe de kleine tempel is vergaan, is betwist. Sommigen zeggen dat de Perzen hem verwoestten tijdens de invasie van 480 tot 479 voor Christus. Anderen wijzen op het einde van de Peloponnesische Oorlog, toen de Perzische bondgenoten van Sparta op plundertocht waren. Later werd er een nieuwe tempel voor beide godinnen over de restanten heen gebouwd. In de cella brachten opgravingen in 1890 een standbeeld van Themis aan het licht, gemaakt door Chairestratos uit Rhamnus, opgedragen door een zekere Megakles. Het staat nu in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene.

Photo: George E. Koronaios · CC0

Dit hoofdloze godinnenbeeldje in haar gegorde peplos, nu in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene, geeft een idee van het grootste verlies van het heiligdom. De grote tempel herbergde ooit een kolossaal cultusbeeld van Nemesis, ongeveer vier meter hoog. Antieke schrijvers schrijven het toe aan Agorakritos van Paros, een leerling van Phidias. Pausanias noemt Phidias zelf, en de algemene antieke verklaring was dat de meester de eer aan zijn favoriete leerling gaf. De legende is nog mooier. De Perzen brachten, zo gaat het verhaal, een blok Parisch marmer naar Marathon voor een overwinningstrofee, zeker van hun overwinning. De Atheners hakten in plaats daarvan hun wrekende godin eruit. Niet iedereen geloofde het. William Martin Leake, die het begin negentiende eeuw bezocht, vond het verhaal over het blok een fabel, misschien een verzinsel van de priesters. Brokstukken die in zijn tijd in de ruïnes werden gevonden, zouden van Attisch marmer zijn, niet van Parisch marmer zoals Pausanias beweerde. De roem overleefde de twijfels. De Romeinse geleerde Varro beschouwde het beeld als het mooiste voorbeeld van Griekse beeldhouwkunst.

Francesco Bini · CC BY-SA 4.0

De weg omhoog naar de grote tempel is afgezet met massieve, bewerkte blokken, en het eigen verhaal van de tempel is er een van onderbroken werk. Hij werd rond 460 tot 450 voor Christus begonnen, een peripterale tempel van ongeveer tien meter breed en tweeëntwintig lang, met zes zuilen aan de voorkant en twaalf aan de zijkanten. Hij werd waarschijnlijk opgericht ter ere van de godin die wraak nam op de Perzen omdat ze haar eredienst hadden geschonden. Toen, in 431 voor Christus, brak de Peloponnesische Oorlog uit en werd het werk stilgelegd. Het uithouwen van de zuilgroeven is nooit gedaan. De stylobaatblokken behielden hun beschermende overtollige marmer op de kwetsbare hoeken, daar achtergelaten voor de afwerkers die nooit kwamen. Het is een zeldzaam stilstaand beeld van een Griekse tempel in aanbouw. Het latere leven van de tempel was ongewoon waardig. In tegenstelling tot andere Attische tempels werd hij niet ontdaan van onderdelen of naar Athene weggevoerd. In plaats daarvan werd hij in de Romeinse periode met trots gerestaureerd als een lokaal monument. Rond 46 na Christus wijdden de bewoners de tempel aan de vergoddelijkte Livia, de vrouw van Augustus. Het centrale blok van de oostelijke architraaf draagt nog steeds het opschrift van de herwijding aan haar.

Photo: Rjdeadly · CC BY-SA 4.0

Niet elk heilig voorwerp hier was kolossaal. Deze herma is een eenvoudige rechthoekige zuil bekroond met een baardig hoofd, een van de alledaagse vormen van de Griekse religie. Herma's stonden als bewakers bij grenzen, kruispunten en deuropeningen, en waakten over de doorgangen van het gewone leven. Deze kwam uit een huis bij de zuidelijke poort van het fort, een bewaker voor een particuliere woning. De grandioze marmeren tempels trokken de roem, maar de religie leefde hier ook op deze schaal.

Mark Landon (photographed in 1992; digitized in 2021) · CC BY 4.0

Het fort begint bij deze poort. De versterkte akropolis bezet een heuvel van ongeveer achtentwintig meter hoog, waarvan de muren een gebied omheinen van ruwweg 230 bij 270 meter. Het metselwerk is lokaal marmer, gewonnen vlak bij de baai van Agia Marina, en de muren zijn ongeveer twee en een halve meter dik. De hoofdpoort is opmerkelijk goed bewaard gebleven en staat op de smalle rug waar deze aansluit op de zuidelijke muur, ongeveer zes meter hoog. Een decreet dat bekend is van Demosthenes laat zien hoe Athene deze plaats waardeerde. Rhamnus gold als een van de belangrijkste vestingen van Attica. Hier was permanent een Atheens garnizoen gestationeerd, dat waakte over de scheepvaart langs de straat.

Andreas Kakaris · CC BY-SA 4.0

De mannen die deze ronde toren en de omliggende versterking bemanden, waren meestal tieners. De citadel werd vanaf 413 of 412 voor Christus versterkt en het garnizoen van efeben wordt voor het eerst gedocumenteerd in 342 of 341 voor Christus. Efeben waren jonge Atheners in militaire dienst, die hier in het tweede jaar van hun opleiding werden gestationeerd. Hun missie was van enorm belang tijdens de Peloponnesische Oorlog. Graan uit Euboea bereikte Athene over zee en kwam aan in de twee kleine havens aan weerszijden van deze kaap. Het garnizoen hield toezicht op die aankomsten en de schepen die daarvoor zorgden. Beide havens zijn sinds de oudheid in grote mate verzand, waardoor de kustlijn die de efeben bewaakten, uit het zicht is verdwenen.

Mark Landon (photographed in 1992; digitized in 2021) · CC BY 4.0

Bezien van binnen de muren heeft het fort een heel eigen politiek verhaal. In 295 v.Chr. werd de deme veroverd door Demetrius Poliorcetes, de Macedonische koning die beroemd was om zijn belegeringen. Al snel viel het weer terug aan Athene. Een generatie later diende Rhamnus als uitvalsbasis voor de geallieerde troepen van de Ptolemeërs tijdens de Chremonideïsche Oorlog, die werd uitgevochten in de jaren 260 v.Chr. Deze gebeurtenissen behoren tot de deme als geheel, niet tot een enkele poort. Maar elke wisseling van de macht betekende dat soldaten door openingen zoals deze marcheerden, onder de latei door, de stad in.

Photo: George E. Koronaios · CC0

Rhamnus was niet zomaar een garnizoen. Het was een deme, een werkende gemeenschap van de Atheense staat, behorend tot de stam Aeantis. Onder de eerste regeling, vanaf 508 v.Chr., stuurde het acht vertegenwoordigers, zijn bouleutai, naar de Raad van 500 in Athene. Later veranderde het aantal toen Athene zijn stammen hervormde, en steeg het tot ongeveer een dozijn vertegenwoordigers in de vergrote raad. Dit kleine theater, omringd door het lagere uitsteeksel van de vestingwerken, was de gastheer voor de bijeenkomsten van de deme. De muren omvatten hier ook een gymnasium en een klein heiligdom van Dionysos. Een gemeenschap die klein genoeg was om haar burgers te laten plaatsnemen in een bescheiden theater, nam nog steeds deel aan het bestuur van de grootste stad van Griekenland.

Andreas Kakaris · CC BY-SA 4.0