Ramnus Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Ramnus, starożytnym demie Attyki położonym na wybrzeżu nad Cieśniną Eubejską. Nazwa pochodzi od szakłaka, gęstego, kłującego krzewu, który do dziś rośnie w tym miejscu. Ta droga biegła między Maratonem a Oropem, a miasto rozrosło się w jej pobliżu. Starożytny przewodnik żeglarski, Periplus Pseudo-Scylaxa, opisuje Ramnus jako miejsce ufortyfikowane. Bloki kamienne po bokach ścieżki to ociosane pomniki wzniesione wzdłuż podejścia. Widoczne w oddali morze to Cieśnina Eubejska, woda, której strzegło całe to miejsce.

Photo: George E. Koronaios · CC0

Droga prowadząca do ateńskiego demu służyła zarazem jako jego ulica umarłych. Odzyskano wiele pomników nagrobnych z pochówków wzdłuż drogi między Ramnus a Maratonem. Solidne zespoły grobowe, takie jak ten, stały wzdłuż podejścia, a ich mury wzniesiono z myślą o trwałości. Każdy zespół należał do rodziny, a jego nazwa niosła pamięć o tej rodzinie. Ten znany jest jako zespół grobowy Eufranora, choć poza imieniem niewiele o nim przetrwało. Mijający je sąsiedzi i goście czytali te mury tak, jak my dzisiaj czytamy okolicę. Zmarli z demu witali każdego, kto szedł z Maratonu.

Andreas Kakaris · CC BY-SA 4.0

Ramnus słynęło w całym świecie greckim z jednej rzeczy: swojego sanktuarium Nemezis, nieustępliwej bogini zemsty. Około sześćset metrów na południe od miasteczka sztuczna platforma wsparta na murach z białego marmuru dźwigała dwie świątynie, niemal stykające się i prawie równoległe. Mniejsza świątynia jest wcześniejsza i datuje się ją na koniec VI wieku p.n.e. Zbudowano ją z kamienia porowego, miała prostą cellę z przedsionkiem wspartym na dwóch kolumnach doryckich. Inskrypcje wotywne na marmurowych siedzeniach z IV wieku pokazują, że służyła zarówno Temidzie, jak i Nemezis. Temida oznaczała słuszny porządek, a Nemezis mściła każdego, kto ten porządek naruszył. To, jak zginęła mała świątynia, jest sporne. Niektórzy mówią, że Persowie zniszczyli ją podczas inwazji w latach 480 do 479 p.n.e. Inni wskazują na koniec wojny peloponeskiej, kiedy perscy sojusznicy Sparty przeprowadzali rajdy. Nową świątynię ku czci obu bogiń wzniesiono później nad jej szczątkami. W celli wykopaliska z 1890 roku wydobyły posąg Temidy dłuta Chairestratosa z Ramnus, ufundowany przez niejakiego Megaklesa. Obecnie znajduje się on w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach.

Photo: George E. Koronaios · CC0

Ta bezgłowa figurka bogini w przewiązanym peplosie, znajdująca się obecnie w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach, daje wyobrażenie o największej stracie tego sanktuarium. W dużej świątyni znajdował się niegdyś kolosalny posąg kultowy Nemezis, mierzący około czterech metrów wysokości. Starożytni pisarze przypisują jego autorstwo Agorakritosowi z Paros, uczniowi Fidiasza. Pauzaniasz wymienia samego Fidiasza, a według powszechnego starożytnego wyjaśnienia mistrz przekazał ten zaszczyt swojemu ulubionemu uczniowi. Legenda jest jeszcze lepsza. Persowie, jak głosi opowieść, przywieźli do Maratonu blok paryjskiego marmuru na trofeum zwycięstwa, będąc pewnymi wygranej. Ateńczycy wyrzeźbili z niego swoją boginię pomsty. Nie wszyscy w to wierzyli. William Martin Leake, odwiedzający to miejsce na początku XIX wieku, uważał historię o bloku za bajkę, być może wymyśloną przez kapłanów. Fragmenty znalezione w ruinach w jego czasach miały pochodzić z attyckiego marmuru, a nie paryjskiego, jak twierdził Pauzaniasz. Sława przetrwała wątpliwości. Rzymski uczony Warron uznał posąg za najdoskonalszy przykład greckiej rzeźby.

Francesco Bini · CC BY-SA 4.0

Droga prowadząca do wielkiej świątyni jest wysadzana masywnymi, ociosanymi blokami, a historia samej świątyni to opowieść o przerwanych pracach. Rozpoczęto ją około 460 do 450 roku p.n.e., była to świątynia perypteralna o szerokości około dziesięciu metrów i długości dwudziestu dwóch, z sześcioma kolumnami z przodu i dwunastoma po bokach. Prawdopodobnie wzniesiono ją ku czci bogini, która pomściła się na Persach za znieważenie jej kultu. Następnie w 431 roku p.n.e. wybuchła wojna peloponeska i prace ustały. Nigdy nie wykonano żłobień na kolumnach. Bloki stylobatu zachowały ochronny nadmiar marmuru na łatwo ulegających uszkodzeniu narożnikach, pozostawiony tam dla rzemieślników wykańczających, którzy nigdy nie nadeszli. Jest to rzadki kadr greckiej świątyni w budowie. Dalsze losy świątyni były niezwykle dostojne. W przeciwieństwie do innych świątyń attyckich nie ograbiono jej z części ani nie wywieziono do Aten. Zamiast tego została z dumą odrestaurowana jako lokalny zabytek w okresie rzymskim. Około 46 roku n.e. mieszkańcy demu złożyli dedykacje boskiej Liwii, żonie Augusta. Centralny blok wschodniego architrawu do dziś nosi inskrypcję ponownego jej poświęcenia.

Photo: Rjdeadly · CC BY-SA 4.0

Nie każdy święty obiekt tutaj był kolosalny. Ta herma to prosty prostokątny filar zwieńczony brodatą głową, jedna z codziennych form greckiej religii. Hermy stały jako strażnicy na granicach, rozdrożach i przy drzwiach, czuwając nad przejściami zwykłego życia. Ta pochodzi z domu w pobliżu południowej bramy twierdzy, jako strażnik prywatnego domostwa. Wielkie marmurowe świątynie przyciągały sławę, ale religia żyła tutaj także w tej skali.

Mark Landon (photographed in 1992; digitized in 2021) · CC BY 4.0

Twierdza zaczyna się przy tej bramie. Ufortyfikowany akropol zajmuje wzgórze o wysokości około 28 metrów, a jego mury obejmują obszar mierzący mniej więcej 230 na 270 metrów. Konstrukcja murów wykonana jest z lokalnego marmuru, wydobywanego w pobliżu zatoki Agia Marina, a mury mają grubość około 2,5 metra. Główna brama jest wyjątkowo dobrze zachowana, stoi na wąskim grzbiecie w miejscu, gdzie łączy się z murem południowym, na wysokości około 6 metrów. Dekret znany od Demostenesa pokazuje, jak Ateny oceniały to miejsce. Ramnus liczyło się jako jedna z głównych twierdz Attyki. Ateński garnizon stacjonował tu na stałe, czuwając nad żeglugą wzdłuż cieśniny.

Andreas Kakaris · CC BY-SA 4.0

Mężczyźni, którzy obsadzali tę okrągłą wieżę i otaczającą ją twierdzę, byli w większości nastolatkami. Cytadelę ufortyfikowano od 413/2 roku przed naszą erą, a jej garnizon efebów po raz pierwszy odnotowano w 342/1 roku przed naszą erą. Efebowie byli młodymi Ateńczykami w służbie wojskowej, których wysyłano tutaj w drugim roku szkolenia. Ich misja miała ogromne znaczenie podczas wojny peloponeskiej. Zboże z Eubei docierało do Aten drogą morską, trafiając do dwóch małych portów po obu stronach tego cypla. Garnizon nadzorował te wyładunki oraz statki, które do nich zawijały. Oba porty od starożytności uległy znacznemu zamuleniu, więc linia brzegowa, której strzegli efebowie, przemieściła się i nie jest już widoczna.

Mark Landon (photographed in 1992; digitized in 2021) · CC BY 4.0

Patrząc od wewnątrz murów, twierdza ma własną historię polityczną. W 295 roku przed naszą erą deme zostało podbite przez Demetriusza Poliorketesa, króla macedońskiego słynnego ze swoich oblężeń. Wkrótce znów powróciło do Aten. Pokolenie później Ramnus służyło jako baza dla sił alianckich Ptolemeuszów podczas wojny Chremonidesa, toczonej w latach 260. przed naszą erą. Te wydarzenia należą do deme jako całości, a nie do pojedynczej bramy. Ale każda zmiana gospodarza oznaczała żołnierzy marszujących przez otwory takie jak ten, pod nadprożem, do wnętrza miasta.

Photo: George E. Koronaios · CC0

Ramnus to nie był tylko garnizon. To było deme, działająca społeczność państwa ateńskiego, należąca do fyli Aeantis. Według pierwszego układu, z 508 roku przed naszą erą, wysyłało ono ośmiu przedstawicieli, swoich buletów, do Rady Pięciuset w Atenach. Później liczba ta uległa zmianie, gdy Ateny przeprowadziły reformę fyl, wzrastając do kilkunastu przedstawicieli w powiększonej radzie. Ten mały teatr, obejmowany przez dolne przedłużenie fortyfikacji, gościł zgromadzenia samego deme. Mury te obejmowały również gimnazjon oraz małe sanktuarium Dionizosa. Społeczność na tyle mała, by pomieścić swoich obywateli w skromnym teatrze, nadal brała udział w rządzeniu największym miastem w Grecji.

Andreas Kakaris · CC BY-SA 4.0