Basiliek van Santi Giovanni e Paolo Audiogids in het Nederlands

1458

Welkom in San Zanipolo, de grote dominicanenkerk van Venetië. De volledige naam is Basiliek van Santi Giovanni e Paolo, maar niemand in de stad zegt dat. De toewijding is een raadsel dat de moeite waard is om te kennen voordat u verdergaat: dit zijn niet de apostelen Johannes en Paulus, maar twee obscure vroege Romeinse martelaren, die eerder herinnerd worden om hun namen dan om hun daden. De dominicanen bouwden dit als hun hoofdkerk, gemaakt om grote menigten te ontvangen voor predikingen. De gevel vertelt u hoe het is gegroeid. Uitgestrekte stukken ruwe baksteen werden nooit met marmer bekleed, en tegen die sobere muur straalt de deuropening. Het is het werk van Bartolomeo Bon, gehouwen in het midden van de vijftiende eeuw, terwijl boven de deuropening, in de spitsen die de gevel bekronen, figuren van dominicaanse heiligen staan. Deze kerk begon als een preekhal en werd de begraafplaats van de doges van Venetië. De rondleiding volgt dat hele verhaal, van de stichtingslegende tot de graven van de heersers zelf. Naast het portaal, geplaatst tegen het baksteen, hangt een eenvoudige marmeren sarcofaag. Dat graf van twee doges is waar het verhaal begint.

No machine-readable author provided. G.dallorto assumed (based on copyright claims). · Attribution

Twee doges liggen in deze sobere gotische sarcofaag aan de gevel: Jacopo Tiepolo, die stierf in 1249, en zijn zoon Lorenzo, die stierf in 1275. Jacopo is de reden dat de dominicanen hier überhaupt zijn. Het verhaal dat de broeders graag vertelden, luidt dat hij droomde van een zwerm witte duiven die over dit moerassige terrein vloog, en dit als een teken beschouwde. In 1246 schonk hij de grond aan de orde. Een schilder zette de droom later op doek, de doge slapend met duiven die boven hem cirkelden. Een eerste kerk verrees hier in de dertiende eeuw, gewijd aan de twee Romeinse martelaren. Het diende de broeders decennialang, totdat de groeiende stad er te groot voor werd. In 1333 werd die kerk afgebroken om plaats te maken voor de huidige. Merk op hoe bescheiden dit graf is, in de open lucht, de uitgehouwen inscriptie blootgesteld aan de weersinvloeden. Binnen wachten de marmeren monumenten van latere doges, en het contrast met deze eenvoudige stenen kist is de maatstaf voor hoeveel er is veranderd.

No machine-readable author provided. G.dallorto assumed (based on copyright claims). · Attribution

Pietro Lombardo · 1477 · marble

Doge Pietro Mocenigo staat rechtop aan deze muur, en alleen dat al zou een eerdere generatie hebben verrast. Het monument werd in 1481 voltooid door Pietro Lombardo en zijn zoon Tullio, en het markeert een breuk met alles wat gotisch was. Eerdere graven toonden de doden plat liggend op een sarcofaag, wachtend op het oordeel. Hier is de doge staand afgebeeld, trots en levend, geplaatst in een rechte lijn onder het beeld van de opgestane Christus boven hem. De boodschap is weloverwogen: hij wordt afgebeeld als reeds opgestaan, deelhebbend aan de wederopstanding. De hele structuur is gebouwd als een Romeinse triomfboog, verdeeld in drie delen met zuilen en een centrale opening. Vanaf dit moment werd de triomfboog het model voor de grote dogegraven van de stad. Terwijl de rondleiding doorgaat, duiken de echo's ervan steeds weer op, in het koor en langs de zijbeuken. Hier komt de rondleiding voor het eerst in aanraking met dat idioom.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

De bouw zelf duurde bijna honderd jaar. Het werk begon in 1333, nadat de oudere kerk te klein bleek voor de menigten die de Dominicanen trokken, en de kerk werd op de veertiende november 1430 plechtig ingewijd. Wat u ziet is de Italiaanse gotiek in haar meest sobere vorm: overal baksteen, eenvoudig en sterk, zonder marmeren bekleding aan de binnenkant. Het schip heeft de lengte van een voetbalveld en meer, ruim honderd meter van het ene eind naar het andere. De gewelven rijzen hoog boven u uit en eroverheen lopen de zware houten trekbalken die dit aanzicht zijn kenmerkende uiterlijk geven. Venetië ligt op zachte lagunegrond en hoge bakstenen gewelven duwen naar buiten naarmate ze hoger worden. De balken verbinden de muren met elkaar en houden het hele bouwwerk in evenwicht. Het was een praktische keuze die het karakter van de plek heeft gevormd. De sobere baksteen was geen toeval. De decoratie werd overgelaten aan de schilderijen en grafmonumenten die de stad hier door de eeuwen heen zou laten plaatsen.

José Luiz · CC BY-SA 4.0

Giovanni Bellini · 1500 · panel, tempera

Giovanni Bellini schilderde dit altaarstuk voor dit altaar tussen 1464 en 1470, en het werd een van de meest invloedrijke werken uit zijn vroege carrière. Het is een polyptiek, een grote lijst van negen afzonderlijke panelen, gemaakt voor de dominicaanse heilige Vincentius Ferrer, een beroemde Spaanse prediker uit de vorige eeuw. Vincent staat in het midden in zijn broedersgewaad, een open boek vasthoudend. Sint-Christoffel staat aan zijn linkerhand, Sint-Sebastiaan aan zijn rechterhand. Boven hen dragen engelen de dode Christus, en helemaal bovenaan kijken de aartsengel Gabriël en de Maagd van de Annunciatie omhoog, naar een paneel dat ooit het hele werk bekroonde. De rij kleine panelen eronder vertelt de wonderen van Vincent. In het middelste paneel, de preek van Toledo, wekt de heilige twee doden op zodat zij zijn prediking kunnen bevestigen. Aan de ene kant haalt hij een vrouw uit een rivier en beschermt hij een moeder en kind tegen een instortend gebouw; aan de andere kant wekt hij een kind tot leven en bevrijdt hij gevangenen. De dominicanen bouwden de grote hal voor prediking. Hier, bij hun eigen altaar, betaalden ze de grootste schilder van Venetië om hun eigen heilige prediker te schilderen.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Dit grafmonument herbergt een van de zwaarste verhalen uit de Venetiaanse geschiedenis. Marcantonio Bragadin voerde in 1571 het bevel over de verdediging van Famagusta op Cyprus tegen het Ottomaanse leger. Toen het belegerde garnizoen zich uiteindelijk overgaf, werden er voorwaarden voor een veilige aftocht overeengekomen. De Ottomanen schonden deze. Bragadin werd gemarteld en vervolgens levend gevild. Wat er van zijn huid overbleef, werd naar Venetië gesmokkeld en in 1596 naar deze kerk gebracht en hier begraven. Het graf bevat alleen zijn huid. Het monument eromheen is ontworpen door de architect Vincenzo Scamozzi en de buste met baard is uitgehouwen door een leerling van Alessandro Vittoria. Erboven toont een chiaroscuro-tafereel zijn martelaarschap, hoewel het onzeker is wie het heeft geschilderd. In hetzelfde jaar dat Bragadin stierf, vernietigde een christelijke vloot de Ottomaanse vloot bij Lepanto. Die overwinning heeft hier een eigen kapel en het verhaal daarvan komt later in deze rondleiding aan bod.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

De Dominicanen zijn nooit gestopt met het vormgeven van deze kerk, en deze kapel bewijst dat. Gebouwd in 1690 door Andrea Tirali, is het gewijd aan Sint-Dominicus, de stichter van de orde. Op het plafond schilderde Giovanni Battista Piazzetta De glorie van Sint-Dominicus, voltooid in 1727. Het wordt gerekend tot de mooiste werken van de achttiende-eeuwse schilderkunst in Venetië. Dominicus stijgt op door een hemel vol engelen en broeders, geschilderd in het zachte gouden licht waar het Venetiaanse settecento zo van hield. Op de vier hoeken van de hoofdafbeelding voegde Piazzetta vier tondo's in chiaroscuro toe, één voor elke kardinale deugd. Langs de muren lopen zes reliëfs met episoden uit het leven van Dominicus. Vijf daarvan zijn van brons, door de beeldhouwer Giuseppe Maria Mazza; de zesde is van hout. Eeuwen nadat de orde dit moerassige terrein in bezit nam, had de stichter ervan nog steeds het mooiste plafond van de kerk.

Giovanni Battista Piazzetta · Public domain

In een kerk gebouwd van kale baksteen is dit raam de plek waar de kleur leeft. Gekleurd glas vult een hoog gotisch frame, paneel na paneel van heiligen en sacrale tafereeltjes die gloeien tegen het duister. Het glas werd voltooid door Giovanni Antonio da Lodi, een meester uit Lombardije. De ontwerpen voor de figuren worden toegeschreven aan drie vooraanstaande Venetiaanse schilders van die tijd: Bartolomeo Vivarini, Cima da Conegliano en Girolamo Mocetto. Schilders tekenden de ontwerpen, en de glazenier vertaalde ze naar licht. Voor een gemeente die niet kon lezen, waren ramen zoals dit het prentenboek van het geloof. Hier schitteren de Maagd en het Kind in het midden, heiligen en bisschoppen staan in hun nissen van kleur, en ridders en martelaren vullen de onderste panelen. Het daglicht doet de rest, en verandert het raam uur na uur. Het is de enige plek in deze sobere bakstenen hal waar de Middeleeuwen spreken in juweeltonen.

Photo: Zairon · CC BY-SA 4.0

Tullio Lombardo · 1493 · marble

Het grafmonument van doge Andrea Vendramin wordt hoofdzakelijk beschouwd als het werk van Tullio Lombardo, die hier alleen werkte, los van zijn vader Pietro. Vergeleken met het eerder gehoorde grafmonument van doge Pietro Mocenigo is alles rustiger. De oppervlakken zijn gladder, de versiering ingetogen, de verhoudingen afgemeten. De tondo's boven de boog volgen de Romeinse Boog van Augustus in Rimini, en het hele bouwwerk oogt als een klassiek gebouw. In het hart ligt het grafbeeld van de doge in staatsie, geflankeerd door staande figuren die lijken op personen uit een Romeins reliëf. Het monument heeft gereisd. Het werd oorspronkelijk gebouwd voor de kerk van de Servi, die in de napoleontische tijd werd verwoest, en in 1817 werd het hierheen overgebracht en weer in elkaar gezet, niet helemaal in de oorspronkelijke vorm. De beelden van Adam en Eva uit de nissen werden weggelaten; Adam belandde in het Metropolitan Museum in New York, en alleen een latere kopie van Eva is bewaard gebleven in Venetië. In hun plaats kwamen figuren van Sint-Margaretha en Sint-Maria Magdalena door Lorenzo Bregno, afkomstig uit een andere opgeheven kerk. Een meesterwerk van de ene eeuw, samengevoegd uit de verliezen van een andere.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Giovanni Girolamo Grapiglia · 1572

Hier is het thema dat deze kerk haar staatsbelang geeft. Vanaf de vijftiende eeuw werden de uitvaartdiensten van elke doge van Venetië in dit gebouw gehouden. Vijfentwintig doges liggen hier begraven. Dat is waarom de Venetianen het hun pantheon noemen. Het grafmonument van doge Leonardo Loredan, gedateerd 1572, behoort tot de hoogste in het koor. De architectuur is van Girolamo Grapiglia, en de doge zelf werd gehouwen door Girolamo Campagna, staande in zijn ceremoniële gewaad onder een fronton. Om hem heen dragen allegorische figuren van Danese Cattaneo de betekenis uit: Venetië aan de ene kant, de Liga van Cambrai die tegen haar vocht aan de andere kant, met Overvloed en Vrede die de ruimtes ertussen vullen. Loredan had de Republiek door die lange oorlog geleid. De gelaagde architectuur en vrijstaande figuren tonen hoe het laat-renaissancistische Venetië zijn heersers nog steeds eerde. Denk terug aan de eenvoudige sarcofaag die aan de buitengevel hangt, waar het verhaal begon. Van die kale stenen kist tot dit marmeren podium, drie eeuwen Venetiaanse grafkunst zijn samengebracht in één kerk.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0