Bazylika Santi Giovanni e Paolo w Wenecji Audioprzewodnik po polsku

1458

Witamy w San Zanipolo, wielkim dominikańskim kościele Wenecji. Pełna nazwa to Bazylika Santi Giovanni e Paolo w Wenecji, lecz nikt w mieście tak nie mówi. Patronat świątyni to zagadka, którą warto poznać na samym początku: nie chodzi tu o apostołów Jana i Pawła, ale o dwóch mało znanych wczesnorzymskich męczenników, zapamiętanych bardziej z imion niż z czynów. Dominikanie wznieśli tę budowlę jako swój główny kościół, zaprojektowany tak, by mieścić ogromne tłumy słuchające kazań. Fasada zdradza historię rozbudowy kościoła. Ogromne połacie surowej cegły nigdy nie zostały obłożone marmurem, a na ich prostym tle wyróżnia się jasny portal. Jest to dzieło Bartolomeo Bona, wykute w połowie piętnastego wieku, natomiast nad portalem, w sterczynach wieńczących fasadę, stoją figury świętych dominikańskich. Świątynia ta zaczynała jako sala kaznodziejska, a stała się miejscem pochówku weneckich dożów. Trasa zwiedzania prowadzi przez tę opowieść, od legendy o fundacji po grobowce samych władców. Obok portalu, wmurowany w ścianę z surowej cegły, znajduje się prosty marmurowy sarkofag. To właśnie w tym grobowcu dwóch dożów rozpoczyna się opowieść.

No machine-readable author provided. G.dallorto assumed (based on copyright claims). · Attribution

W tym prostym gotyckim sarkofagu na fasadzie spoczywa dwóch dożów: Jacopo Tiepolo, zmarły w 1249 roku, oraz jego syn Lorenzo, zmarły w 1275 roku. Jacopo jest powodem, dla którego dominikanie w ogóle się tutaj znaleźli. Historia, którą bracia zakonni tak chętnie opowiadali, głosi, że przyśniło mu się stado białych gołębi lecących nad tym bagnistym terenem i uznał to za znak. W 1246 roku podarował tę ziemię zakonowi. Później malarz przelał ten sen na płótno, przedstawiając śpiącego doża, nad którym krążą gołębie. Pierwszy kościół wzniesiono w tym miejscu w trzynastym wieku, poświęcając go dwóm rzymskim męczennikom. Służył on zakonnikom przez dziesięciolecia, dopóki rozrastające się miasto nie przerosło jego pojemności. W 1333 roku tamta świątynia została rozebrana, aby ustąpić miejsca obecnej. Warto zauważyć, jak skromny jest ten grobowiec, stojący na otwartej przestrzeni, a jego wykuta inskrypcja jest wystawiona na działanie pogody. Wewnątrz czekają marmurowe pomniki późniejszych dożów, a kontrast z tą prostą kamienną skrzynią stanowi miarę zachodzących zmian.

No machine-readable author provided. G.dallorto assumed (based on copyright claims). · Attribution

Pietro Lombardo · 1477 · marble

Doż Pietro Mocenigo stoi wyprostowany na tej ścianie, co samo w sobie zaskoczyłoby wcześniejsze pokolenie. Pomnik ukończono w 1481 roku według projektu Pietra Lombarda i jego syna Tullia, co stanowi zerwanie z całą tradycją gotycką. Wcześniejsze nagrobki przedstawiały zmarłych leżących płasko na sarkofagu, oczekujących na sąd. Tutaj doż jest uwieczniony w pozycji stojącej, dumny i żywy, umieszczony w jednej linii pod posągiem zmartwychwstałego Chrystusa. Przesłanie jest celowe: ukazano go jako już zmartwychwstałego, uczestniczącego w powtórnym przyjściu do życia. Cała konstrukcja została wzniesiona na wzór rzymskiego łuku triumfalnego, podzielonego na trzy części z kolumnami i centralnym przejściem. Od tego momentu łuk triumfalny stał się wzorem dla wielkich nagrobków dożów w mieście. W dalszej części zwiedzania jego echa powracają wielokrotnie, w chórze oraz wzdłuż naw. W tym miejscu trasa po raz pierwszy spotyka się z tym słownictwem.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Sama budowa zajęła prawie sto lat. Prace rozpoczęto w 1333 roku, gdy starsza świątynia okazała się za mała dla tłumów przyciąganych przez dominikanów, a kościół uroczyście konsekrowano czternastego listopada 1430 roku. To, co widzą Państwo, to włoski gotyk w jego najbardziej surowej odmianie: wszędzie cegła, prosta i solidna, bez marmurowych okładzin w środku. Nawa ma długość boiska piłkarskiego i ponad sto metrów od jednego końca do drugiego. Sklepienia wznoszą się wysoko nad głowami, a w poprzek nich biegną ciężkie drewniane belki ściągające, które nadają temu widokowi tak charakterystyczny wygląd. Wenecja leży na miękkim gruncie lagunowym, a wysokie ceglane sklepienia napierają na zewnątrz w miarę, jak się wznoszą. Belki spinają ściany i utrzymują całą konstrukcję w równowadze. Był to wybór praktyczny, który ukształtował charakter tego miejsca. Surowa cegła nie była dziełem przypadku. Ozdobę pozostawiono malowidłom i nagrobkom, które miasto miało tu sprowadzić przez stulecia.

José Luiz · CC BY-SA 4.0

Giovanni Bellini · 1500 · panel, tempera

Giovanni Bellini namalował ten ołtarz dla tego miejsca w latach 1464–1470, a dzieło to stało się jednym z najbardziej wpływowych w jego wczesnej twórczości. Jest to poliptyk, wielka rama złożona z dziewięciu oddzielnych paneli, stworzony ku czci dominikańskiego świętego Wincentego Ferrera, słynnego hiszpańskiego kaznodziei z poprzedniego stulecia. Wincenty stoi w centrum w habicie zakonnym, trzymając otwartą księgę. Święty Krzysztof stoi po jego lewej stronie, a święty Sebastian po prawej. Nad nimi aniołowie dźwigają martwego Chrystusa, zaś na samym szczycie archanioł Gabriel i Dziewica z Zwiastowania spoglądają w górę, w stronę panelu, który niegdyś wieńczył całe dzieło. Rząd małych paneli poniżej opowiada o cudach świętego Wincentego. W panelu środkowym, przedstawiającym kazanie w Toledo, święty wskrzesza dwóch zmarłych, aby mogli potwierdzić jego słowa. Po jednej stronie wyciąga kobietę z rzeki i osłania matkę z dzieckiem przed walącym się budynkiem, po drugiej zaś przywraca do życia dziecko i uwalnia więźniów. Dominikanie zbudowali wielką salę do głoszenia kazań. Tutaj, przy własnym ołtarzu, zapłacili największemu malarzowi w Wenecji za namalowanie ich własnego świętego kaznodzieji.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Ten grobowiec skrywa jedną z najtrudniejszych historii w dziejach Wenecji. Marcantonio Bragadin dowodził obroną Famagusty na Cyprze przed armią osmańską w 1571 roku. Gdy oblężony garnizon w końcu się poddał, uzgodniono warunki bezpiecznego przejścia. Osmanowie je złamali. Bragadina poddano torturom, a następnie obdarto żywcem ze skóry. To, co zostało z jego skóry, przemycono z powrotem do Wenecji, a w 1596 roku przyniesiono ją do tego kościoła i tutaj pochowano. Grobowiec zawiera wyłącznie jego skórę. Monument wokół niego zaprojektował architekt Vincenzo Scamozzi, a brodate popiersie wykonał uczeń Alessandra Vittorii. Powyżej scena chiaroscuro przedstawia jego męczeństwo, choć nie jest pewne, kto ją namalował. W tym samym roku, w którym zginął Bragadin, flota chrześcijańska zniszczyła flotę osmańską pod Lepanto. To zwycięstwo ma tu swoją własną kaplicę, a jej historia pojawi się w dalszej części zwiedzania.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Dominikanie nigdy nie przestali kształtować tego kościoła, czego dowodem jest ta kaplica. Wzniesiona w 1690 roku przez Andreę Tiralego, jest poświęcona św. Dominikowi, założycielowi zakonu. Na jej sklepieniu Giovanni Battista Piazzetta namalował Chwałę św. Dominika, ukończoną w 1727 roku. Uważana jest za jedno z najwspanialszych dzieł malarstwa weneckiego XVIII wieku. Dominik wznosi się przez niebo pełne aniołów i braci zakonnych, namalowane w delikatnym, złotym świetle, które tak lubiło weneckie settecento. W czterech narożnikach głównego obrazu Piazzetta dodał cztery tonda w technice chiaroscuro, po jednym dla każdej z cnót kardynalnych. Wzdłuż ścian biegnie sześć reliefów przedstawiających epizody z życia Dominika. Pięć z nich jest z brązu, autorstwa rzeźbiarza Giuseppe Marii Mazzy; szósty jest z drewna. Wiele wieków po tym, jak zakon zajął ten podmokły teren, jego założyciel wciąż miał najwspanialsze sklepienie w kościele.

Giovanni Battista Piazzetta · Public domain

W kościele zbudowanym z surowej cegły to właśnie to okno tętni kolorem. Barwne szkło wypełnia wysoką gotycką ramę, panel za panelem świętych i scen sakralnych jaśnieje w ciemności. Prace nad szkłem ukończył Giovanni Antonio da Lodi, mistrz z Lombardii. Projekty postaci przypisuje się trzem czołowym weneckim malarzom tamtych czasów: Bartolomeo Vivariniemu, Cimie da Conegliano i Girolamowi Mocettowi. Malarze rysowali kartony, a witrażysta przekładał je na światło. Dla wiernych, którzy nie potrafili czytać, takie okna były ilustrowaną księgą wiary. Tutaj w centrum jaśnieje Dziewica z Dzieciątkiem, święci i biskupi stoją w swoich kolorowych niszach, a rycerze i męczennicy wypełniają dolne panele. Resztę czyni światło dzienne, zmieniając okno z godziny na godzinę. To jedyne miejsce w tej surowej ceglanej hali, gdzie średniowiecze przemawia klejnotowymi odcieniami.

Photo: Zairon · CC BY-SA 4.0

Tullio Lombardo · 1493 · marble

Nagrobek doża Andrei Vendramina uważany jest głównie za dzieło Tullia Lombarda, pracującego tutaj samodzielnie, z dala od swojego ojca Pietra. W porównaniu z usłyszanym wcześniej nagrobkiem Moceniga, wszystko jest tutaj spokojniejsze. Powierzchnie są gładsze, dekoracje powściągliwe, proporcje wymierzone. Tonda nad łukiem nawiązują do antycznego Łuku Augusta w Rimini, a cała struktura przypomina klasyczną budowlę. W jego sercu znajduje się wizerunek doża na marach, otoczony stojącymi postaciami towarzyszących mu osób, niczym z rzymskiego reliefu. Nagrobek ten podróżował. Został zbudowany dla kościoła Servi, który został zniszczony w epoce napoleońskiej, a w 1817 roku sprowadzono go tutaj i złożono na nowo, choć nie do końca w oryginalnej formie. Posągi Adama i Ewy z jego nisz zostały pominięte; Adam trafił do Metropolitan Museum w Nowym Jorku, a w Wenecji przetrwała jedynie późniejsza kopia Ewy. Na ich miejsce wstawiono figury świętej Małgorzaty i świętej Marii Magdaleny dłuta Lorenza Bregna, sprowadzone z innego zlikwidowanego kościoła. Arcydzieło jednej epoki, pozszywane z pozostałości innej.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Giovanni Girolamo Grapiglia · 1572

Oto temat, który nadaje temu kościołowi znaczenie państwowe. Od XV wieku w tym budynku odbywały się uroczystości pogrzebowe każdego doża Wenecji. Pochowano tu dwudziestu pięciu dożów. Dlatego Wenecjanie nazywają go swoim panteonem. Nagrobek Leonarda Loredana, datowany na 1572 rok, wznosi się jako jeden z najwyższych w chórze. Jego architektura jest dziełem Girolama Grapiglii, a samego doża wyrzeźbił Girolamo Campagna; stoi on w swoich ceremonialnych szatach pod frontonem. Wokół niego alegoryczne figury autorstwa Danesego Cattanea niosą przesłanie: Wenecja z jednej strony, Liga z Cambrai, która prowadziła z nią wojnę, z drugiej, a między nimi przestrzeń wypełniają Obfitość i Pokój. Loredan poprowadził Republikę przez tę długą wojnę. Kondygnacyjna architektura i wolnostojące figury pokazują, jak późnorenesansowa Wenecja wciąż czciła swoich władców. Proszę przypomnieć sobie skromny sarkofag wiszący na zewnętrznej fasadzie, gdzie ta historia się zaczęła. Od tej nagiej kamiennej skrzyni po tę marmurową scenę, trzy wieki weneckiej sztuki nagrobnej zgromadzono w jednym kościele.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0