Hospital de Sant Pau Audiogids

Welkom in het Recinte Modernista de Sant Pau, waar we onze rondleiding beginnen bij het monument dat is gewijd aan de man die deze plek mogelijk maakte. Dit beeldenensemble eert Pau Gil, een in Parijs werkzame Catalaanse bankier die in 1896 overleed. In zijn uiterste wil liet Gil een aanzienlijk deel van zijn fortuin na om een ultramodern stadshospitaal in Barcelona te bouwen. Hij bepaalde dat de nieuwe instelling de naam van Sint-Paulus moest dragen, wat uiteindelijk leidde tot de oprichting van Sant Pau. Het gebeeldhouwde monument toont een realistische buste van Pau Gil die helemaal bovenaan de stenen sokkel troont. Daaronder brengt een beeldengroep zijn filantropische nalatenschap tot leven. Een vrouwelijke figuur, die de naastenliefde verbeeldt, troost zachtjes een gewonde man wiens arm in een dik verband is gewikkeld. Naast hen staat een jong kind dat omhoogkijkt. Let op het bewuste textuurcontrast dat in de steen is aangebracht. De kleding die de figuren dragen heeft een grof, ruw bewerkt oppervlak, terwijl hun blootliggende huid is gepolijst tot een opmerkelijk gladde afwerking, wat zorgt voor een levensechte zachtheid in de steen.

User:MarisaLR · CC BY-SA 3.0

Voor ons staat het opvallende administratiepaviljoen, de grandioze entree tot 's werelds grootste modernistische complex. Dit terrein, gebouwd tussen 1902 en 1930, werd door architect Lluís Domènech i Montaner ontworpen als een stadshospitaal dat zou wedijveren met de grandeur van de Europese koninklijke paleizen. Domènech i Montaner was van mening dat een ziekenhuis voor het publiek een plek moest zijn van schoonheid, waardigheid en licht, in plaats van een sombere instelling. De gevel kenmerkt zich door het warme rode metselwerk, dat prachtig afsteekt tegen decoratieve stenen elementen. Hoog boven de centrale ingang rijst een torenhoge klokkentoren uit, een herkenningspunt dat zichtbaar is vanuit de omliggende wijken. Een grote stenen trap buigt omhoog naar drie grote, gotisch getinte bogen die de hoofdportalen vormen. Net boven de centrale boog kunt u het fijn gebeeldhouwde schild van het ziekenhuis zien, omhooggehouden door twee flankerende stenen engelen. Deze ingang was ontworpen om aankomende patiënten gerust te stellen, wat een majestueuze toon zet voor de rest van het medische complex.

Photo: DagafeSQV · CC BY-SA 3.0

De ingang van het complex wordt beveiligd door deze sierlijke smeedijzeren poorten, die het hoge niveau van vakmanschap tonen dat geassocieerd wordt met het Catalaanse Modernisme. Ambachtslieden vormden het metaal tot ingewikkelde, vloeiende voluten die natuurlijke vormen nabootsen. De organische bloemmotieven in het smeedijzerwerk zijn ontworpen om te lijken op bladerrijke ranken die naar de hemel toe omhoogkruipen. Deze delicate metalen ranken steken af tegen de zware, gestructureerde bakstenen pijlers waarin de poorten verankerd zijn. Elke rechthoekige roodstenen zuil is afgedekt en versierd met gebeeldhouwde stenen kragen met gedetailleerde bloemreliëfs. De geometrische precisie van het metselwerk vormt een solide achtergrond waardoor de vloeiende, organische lijnen van de smeedijzeren poorten extra opvallen. Domènech i Montaner integreerde metaalwerk en metselwerk op deze manier regelmatig, zodat zelfs de toegangspoorten van het ziekenhuis dienden als openbare kunstwerken.

Jaume Meneses · CC BY-SA 2.0

Wanneer we de grote ontvangsthal van het administratiepaviljoen betreden, komen we bij de eretrap. Deze centrale trap is voorzien van een zware witte stenen balustrade, versierd met opengewerkte gebeeldhouwde kruisen, een terugkerend symbool in het hele ziekenhuiscomplex. Massieve stenen zuilen flankeren de ruimte, met solide en stevige bases die omhoogrijzen naar rijk versierde kapitelen die zijn voorzien van gestileerde bladmotieven en de daarboven gelegen gewelfde structuur ondersteunen. De muren van de hal zijn versierd met afwisselende horizontale banden van warm oranje baksteen en bleke, gladde steen. Dit ritmische, gestreepte patroon leidt de blik langs de trap omhoog, wat de hoogte en het volume van de ruimte accentueert. Grote, meervoudige ramen bevinden zich langs de muren bovenin, waardoor de hal wordt overspoeld met natuurlijk licht dat weerkaatst op de stenen oppervlakken. Deze lichte, luchtige omgeving was een bewuste breuk met de donkere, benauwde interieurs die typerend waren voor oudere negentiende-eeuwse ziekenhuizen, wat de toewijding van de architect aan licht en ruimte weerspiegelt.

Photo: Amadalvarez · CC BY-SA 2.0

Wanneer we onze blik richten op het plafond boven de eretrap, ontvouwt zich een adembenemend schouwspel van kleur en geometrie. Het kruisgewelfde plafond is bekleed met roze en witte keramische tegels in herhalende, wervelende patronen die een zacht, koepelachtig visueel effect creëren. Precies in het midden van dit gewelf bevindt zich een rond gebrandschilderd roosvenster. Als de zon buiten schijnt, filtert dit venster het binnenkomende natuurlijke licht, waardoor zachte tinten blauw en goud over de hal beneden worden geworpen. Hoewel dit geglazuurde keramiek er prachtig uitziet, diende het ook een essentieel praktisch doel. Lluís Domènech i Montaner koos voor geglazuurde tegels omdat hun gladde, niet-poreuze oppervlakken volledig waterdicht en gemakkelijk schoon te schrobben waren. Dit voorkwam dat stof, roet en gevaarlijke bacteriën zich konden vasthechten aan de hoge plafonds, waardoor het ziekenhuispersoneel in het hele gebouw strenge hygiënemaatregelen kon handhaven.

Photo: Enfo · CC BY-SA 3.0

Binnen in de administratieve hal toont dit stenen portaal beeldhouwwerk van de vooraanstaande Catalaanse kunstenaar Pablo Gargallo. Boven het portaal toont een gedetailleerd reliëfpaneel de beroemde scène van Sint-Maarten van Tours te paard, die zijn zwaard gebruikt om zijn zware mantel doormidden te snijden en deze te delen met een rillende bedelaar. Deze scène is omringd door een sierlijke, spitse gotische boog die is versierd met uitgehouwen bloemmotieven. Aan weerszijden van de deur bevinden zich twee levensgrote staande figuren die een non en een monnik voorstellen. Beiden zijn gekleed in vallende middeleeuwse gewaden, met hun handen ineengevouwen in een stille houding van contemplatie. Onder deze figuren wordt het deurkozijn gedragen door elegante, slanke zuilen. Deze stenen zuilen zijn voorzien van diepe, spiraalvormige groeven, waardoor ze eruitzien als gedraaide zuurstokken. Het gedetailleerde beeldhouwwerk van Gargallo combineert hier religieuze iconografie met speelse architectonische vormen, wat zorgt voor een zeer decoratieve ingang naar de administratieve ruimten.

Photo: Amadalvarez · CC BY-SA 3.0

Als u naar buiten stapt, ontvouwt de opzet van het complex van Hospital de Sant Pau zich voor u. Architect Lluís Domènech i Montaner ontwierp dit ziekenhuis als een op zichzelf staande „stad in een stad”, met een enorm vierkant terrein van 300 bij 300 meter. Deze indeling nam feitelijk negen standaard bouwblokken in beslag van de uitbreidende wijk Eixample in Barcelona. Het ontwerp van deze ruimte stoelde op een medische filosofie die voor die tijd radicaal was: de overtuiging dat natuurtuinen, frisse lucht en een prachtige omgeving minstens zo belangrijk waren voor het herstel van patiënten als medische behandelingen. In plaats van patiënten onder te brengen in één enorm gebouw waar ziekten zich gemakkelijk konden verspreiden, verdeelde de architect het ziekenhuis in afzonderlijke, losstaande bakstenen paviljoens. Deze paviljoens staan ruim opgesteld langs een brede centrale laan, een indeling die erop is gericht om de hoeveelheid daglicht die elk gebouw ontvangt te maximaliseren en schone lucht vrij te laten circuleren tussen de gebouwen.

Kent Wang from Barcelona, Spain · CC BY-SA 2.0

Als u door deze op het noorden gerichte boog van het administratiepaviljoen kijkt, kunt u de unieke indeling van het ziekenhuisterrein waarderen. Als u recht voor u uit de laan in kijkt, ziet u de verre torens van de beroemde basiliek van Antoni Gaudí, de Sagrada Família, perfect omlijst door de stenen boog. Deze uitlijning is geen toeval, maar het resultaat van een bewuste ontwerpkeuze van Lluís Domènech i Montaner. De architect koos ervoor om het hele ziekenhuiscomplex onder een hoek van 45 graden te oriënteren ten opzichte van het strikte stratenpatroon van de omliggende wijk Eixample. Deze diagonale positie had een wetenschappelijk doel. Door de gebouwen te draaien, optimaliseerde Domènech i Montaner de natuurlijke windstromen vanaf de Middellandse Zee om het terrein te ventileren, en zorgde hij er tegelijkertijd voor dat alle patiëntenkamers gedurende de dag de maximaal mogelijke hoeveelheid direct zonlicht ontvingen. Deze functionele oriëntatie creëerde bovendien een directe visuele verbinding tussen twee van de grootste architectonische prestaties van Barcelona.

Photo: Enfo · CC BY-SA 3.0

Wanneer we omhoogkijken naar de daklijnen van de verschillende paviljoens, zien we een rijke vertoning van kleurrijk keramiek. De daken zijn bekleed met duizenden geglazuurde tegels die schitteren in tinten heldergeel, diepgroen en warm oranje. Hoog boven het paviljoen van de operatiekamer rijst een met tegels beklede koepel op tegen de hemel, terwijl grote, gevleugelde stenen engelen op de topgevels van de bakstenen gebouwen zitten. Deze felle kleuren en decoratieve elementen dienden een therapeutisch doel. Domènech i Montaner ontwierp deze daken met de patiënten in gedachten. Hij wist dat personen die aan hun ziekenhuisbed gekluisterd waren urenlang uit hun raam zouden kijken. Door saaie, grauwe daken te vervangen door een artistiek landschap van heldere tegels en gebeeldhouwde figuren, hoopde hij de stemming van de zieken te verheffen en een positievere, genezende omgeving te creëren tijdens hun herstel.

Photo: Amadalvarez · CC BY-SA 3.0

Voor ons staat het Sint-Rafaelpaviljoen, een van de eerste gebouwen die werden voltooid tijdens de initiële bouwfase van het ziekenhuis. Dit paviljoen benadrukt de strikte organisatorische symmetrie die het hele complex kenmerkt. Domènech i Montaner rangschikte de paviljoens langs genderlijnen: alle gebouwen aan de rechterkant van de centrale laan waren gereserveerd voor mannelijke patiënten en vernoemd naar mannelijke heiligen, terwijl die aan de linkerkant bestemd waren voor vrouwelijke patiënten, met de namen van vrouwelijke heiligen of maagden. Architectonisch bezien is de buitenkant van het Sint-Rafaelpaviljoen voorzien van een ronde bakstenen koepel versierd met geometrisch tegelwerk. Vlakbij rijst een hoge, slanke sierlijke toren op uit de bakstenen gevel, bekroond met geglazuurde blauw-witte keramische tegels. Deze elementen gaven de individuele ziekenzalen, in combinatie met de warme rode baksteen, een onderscheidend en herkenbaar uiterlijk, waardoor patiënten en bezoekers gemakkelijker hun weg konden vinden op het uitgestrekte ziekenhuisterrein.

Joe Mabel · CC BY-SA 4.0