Kocatepe-moskee Audiogids in het Nederlands

Welkom bij de Kocatepe-moskee, de grootste moskee van Ankara, die vanuit bijna elk punt in het stadscentrum te zien is. De lichtgekleurde koepel en vier slanke minaretten rijzen uit boven de wijk Kocatepe nabij Kızılay, en de heuvel geeft de moskee haar naam. Het idee voor een grote moskee in de hoofdstad gaat terug tot de jaren 40. In december 1944 sloot Ahmet Hamdi Akseki, vicevoorzitter van de Turkse Raad voor Religieuze Zaken, zich aan bij tweeënzeventig oprichters om een vereniging op te richten voor de bouw van een moskee in Yenişehir. Enkele jaren later werden architecten uitgenodigd ontwerpen in te dienen, maar geen daarvan werd geaccepteerd. In 1956 stelde premier Adnan Menderes grond veilig voor het project. Zelfs toen duurde de bouw nog decennia langer. In 1981 nam de Turkse Diyanet-stichting de bouw en de activa over, en de werkzaamheden versnelden. Premier Turgut Özal opende de voltooide moskee voor het gebed in 1987. Het hele gebouw staat op een enorm platform, en op de lagere niveaus bevinden zich een conferentiezaal, een bibliotheek, kantoren, winkels en parkeergelegenheid. Deze combinatie van gebed en dagelijks leven volgt de külliye, de Ottomaanse traditie van een moskeecomplex dat de hele gemeenschap dient.

Photo: A.Savin · FAL

Vier potloodvormige minaretten rijzen op vanuit de hoeken van de moskee en elke minaret bereikt een hoogte van achtentachtig meter. Op de skyline van het centrum van Ankara zijn ze het duidelijkste teken van een bewuste keuze: deze moskee is gebouwd in de klassieke Ottomaanse keizerlijke stijl. Die stijl werd gevormd door Mimar Sinan, en het ontwerp is gebaseerd op zijn Selimiye-moskee in Edirne en op de Şehzade- en Sultan Ahmet-moskeeën in Istanbul. Die gebouwen verwijzen op hun beurt weer naar de Hagia Sophia. In elke stenen schacht bevindt zich echter een door en door modern comfort. De balkons zijn bereikbaar via zowel een lift als de traditionele wenteltrap. Zo wordt het oudste silhouet in de skyline bediend door de nieuwste machines.

brewbooks · CC BY-SA 2.0

Het gebeeldhouwde marmeren portaal en de houten deuren met hun patroon herbergen het vreemdste verhaal van de moskee. Een prijsvraag in 1957 trok zesendertig inschrijvingen, en de architecten Vedat Dalokay en Nejat Tekelioğlu wonnen deze. Hun ontwerp was vernieuwend en modern, en de bouw ging daadwerkelijk van start. Vervolgens legde hevige kritiek van conservatieven, die het uiterlijk te modern vonden, het werk stil op funderingsniveau. Een derde prijsvraag in 1967 koos voor het conservatievere ontwerp van Hüsrev Tayla en M. Fatin Uluengin, en dat is het klassieke gebouw dat hier is opgetrokken. Dalokay's ongebouwde ontwerp werd echter niet voltooid. Hij diende een aangepaste versie in voor een internationale prijsvraag voor Islamabad, won deze in 1969, en het werd de Shah Faisal-moskee in Pakistan, die behoort tot de grootste moskeeën ter wereld en wordt geprezen als een voorhoede van de moderne islamitische architectuur. Eén verloren ontwerp, twee beroemde moskeeën. De deuren hier zijn speciaal ontworpen en fijn bewerkt, net als de kroonluchters, de mihrab en de minbar in het hele gebouw.

Михал Орела · CC BY 2.0

Binnen opent de gebedsruimte zich in een uitgestrekte, met tapijt bedekte ruimte, ongeveer 67 meter lang en 64 meter breed. Deze is gebouwd voor gezamenlijke eredienst op nationale schaal, en biedt plaats aan ongeveer 24.000 gelovigen in en rond het gebouw. Schoenen gaan uit voor het binnengaan, zoals in elke moskee, en het rode tapijt loopt ononderbroken door richting de achterste muur. Zelfs dat tapijt heeft een geleende herkomst. De patronen zijn ontworpen met als voorbeeld de tapijtmotieven van de Ulu-moskee in Afyonkarahisar, een ouder gebedshuis ver naar het zuidwesten. Boven de gelovigen hangt een grote koepel, en de manier waarop deze wordt ondersteund is het volgende deel van het verhaal.

Hendrik Wieduwilt · CC BY 2.0

Het hele dak komt samen in één centrale koepel, omringd door vier halfkoepels. De koepel rust op vier enorme dragende pijlers, zo kolossaal dat de Turken ze olifantenvoeten noemen. Dit ontwerp volgt de klassieke Ottomaanse moskeeën die het gebouw inspireerden. Elk oppervlak daarboven is beschilderd en voorzien van patronen in rood, blauw en goud. De decorateurs werkten in het klassieke Ottomaanse palet: tegels, marmer, messing, bladgoud en speciale verfsoorten. Het resultaat is een interieur in de taal van de zestiende eeuw, gebouwd in de twintigste.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Vanaf het hoogste punt van de koepel hangt het middelpunt van de gebedsruimte: een monumentale kroonluchter in de vorm van een gloeiende gouden bol. Het licht verspreidt zich door een netwerk van etages, omringd door kleinere kroonluchters die de vorm in de hele zaal weerspiegelen. Eromheen lopen banden met kalligrafie en de beschilderde oppervlakken van de koepel. Wanneer de zaal verlicht is, lijkt de hele koepel eronder een tweede, gloeiende bol vast te houden.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

In de Qibla-muur bevindt zich de mihrab, de gebedsnis in het hart van elke moskee. Tijdens het gemeenschappelijk gebed richt de hele zaal zich op Mekka, en de nis geeft die richting voor iedereen tegelijk aan. De mihrab van de Kocatepe-moskee is van marmer, bewerkt met bladgoud en traditionele geometrische motieven, en bekroond met vergulde kalligrafie. Blauw-witte tegels en glas-in-lood omlijsten hem aan weerszijden. De inscripties door de hele moskee heen zijn geschreven door twee meesters van de kunst, Hamit Aytaç en Mahmut Öncü. Hun belettering verandert de muren zelf in een gebedstekst.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Naast de mihrab rijst de minbar op, de preekstoel van de moskee. Vanaf de bovenste trede houdt de imam de preek tijdens het belangrijkste gebed op vrijdag, waarbij zijn stem reikt tot de gemeente die verspreid over het tapijt beneden zit. Deze is van marmer, met een hellende, bewerkte leuning, open geometrisch vlechtwerk en een verguld paneel in de trap. De moskee werd in de jaren veertig door een genootschap begonnen, werd stilgelegd door een discussie over de stijl en uiteindelijk in klassieke Ottomaanse stijl voltooid. De Kocatepe-moskee blijft de grootste moskee in Ankara, gebouwd op de oude manier voor een gemeente die haar nog steeds vult.

Gargarapalvin · CC BY-SA 4.0