Gordium Audiogids in het Nederlands

1963

Welkom in Gordion, de hoofdstad van het oude Frygische koninkrijk. Het ligt ongeveer zeventig kilometer ten zuidwesten van Ankara, waar de rivieren de Sakarya en de Porsuk samenkomen. Dat kruispunt van valleien verschafte de stad vruchtbare grond en een greep op de oude weg naar het oosten. Hier stond een versterkte koninklijke citadel, de zetel van de dynastie van Gordias en Midas, en de plek die later verbonden werd met Alexander en zijn beroemde knoop. Het verhaal strekt zich uit van de vroege bronstijd tot aan de veertiende eeuw. Opgravingen begonnen in 1900 met twee Duitse broers, Gustav en Alfred Körte. De Universiteit van Pennsylvania nam het over in 1950 onder Rodney Young. Zijn team werkte tot 1973 op de vindplaats en de opgravingen gaan daar nog steeds door. De vondsten zijn verdeeld over dit museum, het Museum van Anatolische Beschavingen in Ankara en de musea van Istanbul.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Een mozaïek van steentjes ligt uitgestald in de tuin van het museum, een stil embleem van een vindplaats die in lagen is gebouwd. De Frygische koningen waren daar slechts één hoofdstuk van. De Perzische overheersing kwam in 546 v.Chr., na de veldtochten van Cyrus de Grote. Toen Alexander de Grote in 333 v.Chr. arriveerde, kwamen Griekse goden, Griekse inscripties en Grieks aardewerk met hem mee. Galaten, een Keltisch volk dat aanvankelijk als huursoldaten naar Anatolië kwam, vestigden zich hier ook. Onder Rome liep de weg van Ancyra naar Pessinus dwars door Gordion, en het stadje stond toen mogelijk bekend als Vindia. Gebouwen verschenen en verdwenen op de westelijke heuvel tot in de vierde eeuw. Mensen kwamen in de dertiende en veertiende eeuw terug en lieten ovens en opslagkuilen achter. De vloer met patroon in de tuin draagt al dat latere leven in zijn stenen.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Lang voor enige Frygische koning woonden er mensen op deze grond. Bewoning is aangetoond vanaf ongeveer 2300 v.Chr., in de vroege bronstijd. Zelfs toen vertoont het werk van de lokale pottenbakkers verwantschap met gemeenschappen zo ver naar het westen als de Troade, nabij de kust, en zo ver naar het oosten als Cilicië. Dat is een groot bereik van Anatolië voor de keramiek van één nederzetting. Aardewerk zoals de vaten in deze vitrine is hoe archeologen dergelijke verbanden opsporen. Gordion lag waar routes elkaar kruisten, en stijlen en goederen trokken er in beide richtingen doorheen. De koningen en de citadel kwamen pas later. De verbindingen waren er eerst.

Gargarapalvin · CC BY 4.0

Een figuur met een kap is uitgehouwen in de nis van deze verweerde stenen plaat, haar handen opgetrokken naar haar borst. Ze wordt geïdentificeerd als Matar, de grote moedergodin van de Frygiërs. De koningen van Gordion bouwden hun citadels en heuvels op onder dergelijke goddelijke beschermers. Eén van hen liet een spoor achter ver buiten Anatolië. De Griekse historicus Herodotus vermeldt dat koning Midas de eerste buitenlander was die een offer bracht in Delphi, bij de tempel van Apollo. Zijn geschenk was precies de troon van waaruit hij oordeelde. De vroomheid van een Frygische koning, eeuwen later herinnerd door een Griekse schrijver.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

De grote heuvel van Gordion is van basis tot kruin door mensen gemaakt. Hij is meer dan vijftig meter hoog en meet ruwweg driehonderd meter in doorsnee. De bouwers wierpen hem rond 740 v.Chr. op als koninklijk graf. Destijds was dit de grootste grafheuvel in Anatolië. Pas zo'n tweehonderd jaar later overtrof de Tumulus van Alyattes in Lydië hem in grootte. Dergelijke heuvels tekenen hier het hele landschap, opgeworpen voor de elite van de negende tot de zesde eeuw, en de grootste werden traditioneel in verband gebracht met koningen. Een eerdere, Tumulus W van ongeveer 850 v.Chr., was de eerst bekende in zijn soort in heel Anatolië. De afsluitbare tunnel in de rotsinsnijding loopt recht het hart van de heuvel in.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Een smalle, met steen beklede doorgang loopt door de heuvel, met intervallen verlicht door wandlampen. Deze werd uitgegraven zodat archeologen de kamer in het midden konden bereiken zonder de inhoud te verstoren. Het team van Rodney Young brak er in 1957 doorheen. Alles wat ze vonden, was onberoerd gebleven sinds de graftombe werd verzegeld. Bijna drieduizend jaar duisternis eindigde in één enkel graafseizoen. De kamer daarachter was intact, tot aan de inrichting toe, toen het eerste licht haar bereikte.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Deze gestapelde boomstammen vormen de muren van het oudste intacte houten gebouw ter wereld. De balken staan er nog steeds zoals ze rond 740 v.Chr. in elkaar waren gezet. Binnenin lag de koninklijke bewoner, rustend op textiel van purper en goud in een open doodskist van boomstammen. Rondom het lichaam stonden bronzen vaten, aardewerk en van houtsnijwerk voorzien en met figuren ingelegd houten meubilair, dat opvalt door zijn goede staat van bewaring. De vaten bevatten nog sporen van het grafmaal. Wetenschappers die deze resten onderzochten, ontdekten dat de rouwenden tijdens het banket lam- of geitenstoofpot aten en een gemengde gefermenteerde drank dronken. Een koning werd met een waardige maaltijd uitgezwaaid, en het menu is bewaard gebleven. Het meubilair en de bronzen voorwerpen uit de grafkamer bevinden zich nu in het Museum van Anatolische Beschavingen in Ankara.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Geen enkele inscriptie noemt de man die in deze uit boomstammen opgetrokken ruimte begraven ligt. De algemene aanname is dat het Gordias was, de vader van koning Midas. Als dat zo is, was de grafheuvel waarschijnlijk het eerste monumentale project dat Midas ondernam nadat hij aan de macht kwam; een zoon die een enorme heuvel voor zijn vader oprichtte. De historische Midas is een ander figuur dan de koning met de gouden aanraking uit de Griekse mythe. Assyrische verslagen uit de late achtste eeuw v.Chr. noemen hem Mit-ta-a, een regerend koning in Gordion. De heuvel was het werk van Midas; de naam erin is die van zijn vader.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Deze muren keken ooit uit over de vlakte als de voordeur van een koninklijke hoofdstad. In de tiende en negende eeuw v.Chr. omsloten de Vroeg-Frygische koningen de Citadelheuvel met een ommuring en een uitgebreid poortcomplex. De Oostelijke citadelpoort vervulde twee functies tegelijk: ze hield aanvallers buiten en kondigde de macht van de dynastie aan bij iedereen die naderde. Het bouwwerk rijst nog steeds tien meter hoog op, wat het tot de best bewaarde stadspoort uit de ijzertijd in Anatolië maakt. Het metselwerk was bedoeld om van een afstand te worden gelezen, een statement nog voordat er één woord was gesproken. Daarachter lagen de elitaire gebouwen van een koninkrijk dat een groot deel van Klein-Azië zou gaan beheersen.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Deze muren zijn behouden gebleven doordat mensen ze blijven herstellen. Een aardbeving in 1999 veroorzaakte scheuren in het zuidelijke bastion van de poort. Restaurateurs hebben er jaren aan gewerkt om de gebroken stenen te consolideren en terug te plaatsen in de muurvlakken op roestvrijstalen steunen. Ze repareerden het beschadigde metselwerk en vernieuwden de afwatering, zodat water van bovenaf niet langer kon inwerken op de constructie. Sinds 2009 conserveert datzelfde project ook het Terrasgebouwencomplex, de industriële wijk van de oude citadel. De poort staat nu op steunen die haar Frygische bouwers zich nooit hadden kunnen voorstellen.

Photo: Canercangul · CC BY-SA 4.0