Gordion Audioprzewodnik po polsku

1963

Witamy w Gordion, stolicy starożytnego królestwa Frygii. Leży ono około siedemdziesięciu kilometrów na południowy zachód od Ankary, w miejscu, gdzie spotykają się rzeki Sakarya i Porsuk. To skrzyżowanie dolin zapewniło miastu żyzne ziemie i kontrolę nad starym szlakiem na wschód. Stała tu ufortyfikowana królewska cytadela, siedziba dynastii Gordiasa i Midasa, a miejsce to zostało później powiązane z Aleksandrem i jego słynnym węzłem. Historia ta biegnie od wczesnej epoki brązu aż po wiek czternasty. Wykopaliska rozpoczęto w 1900 roku za sprawą dwóch niemieckich braci, Gustava i Alfreda Körte. Uniwersytet Pensylwanii przejął prace w 1950 roku pod kierownictwem Rodneya Younga. Jego zespół pracował na stanowisku do 1973 roku, a badania trwają tam do dzisiaj. Znaleziska są rozdzielone między to muzeum, Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze oraz muzea w Stambule.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Mozaika z małych kostek spoczywa wyłożona w ogrodzie muzeum, będąc cichym symbolem stanowiska zbudowanego z warstw. Królowie frygiyjscy byli tylko jednym z jej rozdziałów. Kontrola perska nadeszła w 546 roku p.n.e., po kampaniach Cyra Wielkiego. Kiedy Aleksander Wielki przybył w 333 roku p.n.e., śladem za nim podążyli greccy bogowie, greckie napisy i grecka ceramika. Galatowie, lud celtycki, który przybył do Anatolii jako najemni żołnierze, również osiedlili się tutaj. Za czasów Rzymu droga z Ancyry do Pessinunu przebiegała prosto przez Gordion, a miasto mogło być wówczas znane jako Vindia. Budynki wznosiły się i popadały w ruinę na zachodnim kopcu aż do czwartego wieku. Ludzie powrócili w trzynastym i czternastym wieku, pozostawiając po sobie piece i jamy zasobowe. Wzorzysta podłoga w ogrodzie nosi w swoich kamieniach całe to późniejsze życie.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Na długo przed jakimkolwiek frygijskim królem na tej ziemi żyli ludzie. Zasiedlenie jest poświadczone od około 2300 roku p.n.e., we wczesnej epoce brązu. Już wtedy praca lokalnych garncarzy wykazuje pokrewieństwo ze społecznościami położonymi tak daleko na zachód jak Troad, w pobliżu wybrzeża, i tak daleko na wschód jak Cylicja. To szeroki wachlarz Anatolii jak na ceramikę jednej osady. Ceramika taka jak naczynia w tej gablocie to sposób, w jaki archeolodzy śledzą takie powiązania. Gordion leżało tam, gdzie krzyżowały się szlaki, a style i towary przemieszczały się przez nie w obu kierunkach. Królowie i cytadela pojawili się później. Powiązania były tu najpierw.

Gargarapalvin · CC BY 4.0

Postać w kapturze jest wyryta w niszy tej zwietrzałej kamiennej płyty, z rękoma uniesionymi do piersi. Jest ona identyfikowana jako Matar, wielka matka bogów Frygijczyków. Królowie Gordion wznosili swoje cytadele i kopce pod opieką boskich patronów tego rodzaju. Jeden z nich pozostawił ślad daleko poza granicami Anatolii. Grecki historyk Herodot odnotowuje, że król Midas był pierwszym obcokrajowcem, który złożył ofiarę w Delfach, w świątyni Apolla. Jego darem był sam tron, z którego wydawał wyroki. Pobożność frygijskiego króla, zapamiętana przez greckiego pisarza wieki później.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Wielki kopiec w Gordion jest dziełem rąk ludzkich od podstawy po szczyt. Ma ponad pięćdziesiąt metrów wysokości i rozciąga się na szerokość około trzystu metrów. Jego budowniczowie nasypali go około 740 roku p.n.e. jako grób królewski. W tamtym czasie był to największy kurhan w Anatolii. Dopiero jakieś dwieście lat później tumulus Alyattesa w Lidii przerósł go rozmiarami. Takie kopce znaczą tutaj cały krajobraz, wznoszone dla elity od dziewiątego do szóstego wieku, a największe były tradycyjnie łączone z królami. Wcześniejszy, Tumulus W z około 850 roku p.n.e., był pierwszym znanym tego typu obiektem w całej Anatolii. Zamykany bramą tunel wykuty w skale biegnie prosto w serce wzgórza.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Wąskie, wyłożone kamieniem przejście prowadzi przez kopiec i jest oświetlone rozmieszczonymi w odstępach lampami ściennymi. Zostało wykute tak, aby archeolodzy mogli dotrzeć do komory w centrum bez naruszania tego, co znajdowało się w środku. Zespół Rodneya Younga przebił się do niej w 1957 roku. Wszystko, co znaleźli, pozostawało nietknięte od momentu zapieczętowania grobowca. Prawie trzy tysiące lat ciemności zakończyło się w trakcie jednego sezonu wykopalisk. Komora znajdująca się dalej była nienaruszona, wraz z wyposażeniem, gdy dotarło do niej pierwsze światło.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Te ułożone w stos bale stanowią ściany najstarszego na świecie zachowanego w całości drewnianego budynku. Drewniane elementy stoją tak, jak zostały dopasowane około 740 roku p.n.e. Wewnątrz spoczywał królewski zmarły, leżąc na purpurowych i złotych tkaninach w otwartej trumnie z bali. Wokół ciała ustawiono naczynia z brązu, ceramikę oraz rzeźbione meble drewniane inkrustowane postaciami, które zachwycają swoim stanem zachowania. W naczyniach wciąż znajdowały się ślady uczty pogrzebowej. Naukowcy badający te pozostałości odkryli, że uczestnicy bankietu jedli gulasz z jagnięciny lub koźliny i pili mieszany napój sfermentowany. Króla pożegnano odpowiednim posiłkiem, a menu przetrwało do dziś. Meble i wyroby z brązu z grobowca znajdują się obecnie w Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Żadna inskrypcja nie podaje imienia mężczyzny pochowanego w tym pomieszczeniu zbudowanym z bali. Powszechnie przyjmuje się, że był to Gordias, ojciec króla Midasa. Jeśli tak, to grobowiec był prawdopodobnie pierwszym monumentalnym przedsięwzięciem, jakiego podjął się Midas po przejęciu władzy – syn wznoszący ogromny kopiec dla swojego ojca. Midas z historii jest postacią inną niż król o złotym dotyku z greckich mitów. Asyryjskie zapisy z końca VIII wieku p.n.e. nazywają go Mit-ta-a, władającym w Gordion. Kopiec był dziełem Midasa; imię wewnątrz należy do jego ojca.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Mury te niegdyś zwrócone były w stronę równiny, stanowiąc główne wejście do królewskiej stolicy. W X i IX wieku p.n.e. wczesnofrygijscy królowie otoczyli wzgórze cytadeli murem obronnym i rozległym kompleksem bramnym. Wschodnia brama cytadeli pełniła dwie funkcje jednocześnie: powstrzymywała napastników i obwieszczała potęgę dynastii każdemu, kto się zbliżał. Wciąż wznosi się na wysokość dziesięciu metrów, co czyni ją najlepiej zachowaną bramą miejską z epoki żelaza w Anatolii. Kamieniarkę zaprojektowano tak, by była czytelna z daleka, stanowiąc deklarację, zanim padło choć jedno słowo. Za nią znajdowały się elitarne budynki królestwa, które miało zdominować znaczną część Azji Mniejszej.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Te mury przetrwały, ponieważ ludzie nieustannie je naprawiają. Trzęsienie ziemi w 1999 roku uszkodziło południowy bastion bramy. Konserwatorzy spędzili lata na pracy przy nim, wzmacniając pęknięte kamienie i umieszczając je z powrotem w licu muru na wspornikach ze stali nierdzewnej. Naprawili uszkodzoną kamieniarkę i przebudowali system odwadniający, aby woda przestała niszczyć strukturę z góry. Od 2009 roku ten sam projekt zajmuje się również konserwacją Kompleksu budynków tarasowych, przemysłowej dzielnicy starożytnej cytadeli. Brama stoi teraz na wspornikach, o których jej frygijscy budowniczowie nigdy by nie pomyśleli.

Photo: Canercangul · CC BY-SA 4.0