Świątynia Augusta i Rzymu Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Świątyni Augusta i Rzymu, w starym sercu Ankary. Te zwietrzałe mury z białego marmuru czuwają nad tym placem od ponad dwóch tysięcy lat. Rzym zbudował świątynię około 25–20 r. p.n.e., wkrótce po tym, jak jego armie zajęły środkową Anatolię. Miasto nosiło wówczas swoją starszą nazwę, Ancyra, i stało się stolicą nowej prowincji Galacji. Budowla była augusteum, świątynią poświęconą czci bogini Romy oraz samego Augusta, pierwszego cesarza rzymskiego. Może brzmieć to jak chłodny gest polityczny, ale mury kryją w sobie coś niezwykłego. Wykuta w kamieniu jest najpełniejsza zachowana kopia zapisu dokonań samego Augusta. Świątynia dzieli także ten teren z czynnym meczetem, którego minaret wznosi się tuż obok ruin. Przed Państwem znajduje się wielkie rzeźbione wejście, słynne inskrypcje oraz historia o tym, jak dwa święte miejsca zaczęły dzielić jedną ścianę.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Wielkie wejście i ściany boczne to w zasadzie wszystko, co pozostało z tej budowli. Reszta uległa zniszczeniu, jednak wejście wciąż ukazuje swoją pierwotną skalę i rzeźbione obramowanie. Ziemia pod nim była święta na długo przed przybyciem Rzymian. Uczeni uważają, że stało tu wcześniej sanktuarium poświęcone frygijskiej bogini Kybele i bogu Menowi, które zostało zniszczone po latach poważnych uszkodzeń. Rzymska świątynia została następnie celowo wzniesiona na miejscu starszego świętego obiektu. To zlecenie niesie ze sobą ludzką historię. Pylajmenes, syn Amyntasa, ostatniego króla Galatów, kazał zbudować świątynię na cześć Augusta. Miała ona być pomnikiem lojalności, gestem podbitej dynastii wobec cesarza, który wchłonął ich ziemie. Tak oto najnowsza religia została tutaj posadzona na ruinach najstarszej, a wejście, które Państwo widzą, było progiem tego nowego początku.

Photo: Telo · Public domain

Nadproże nad wejściem nosi jedne z najpiękniejszych rzeźbień, jakie pozostały na budynku. Dziewiętnastowieczny uczony Charles Texier rysował i grawerował tę świątynię w swoich pracach o Azji Mniejszej. Często porównywał ją z rzymskimi świątyniami we Włoszech i oceniał ten budynek jako bardziej okazały niż budowle samego Rzymu. To wielka pochwała dla prowincjonalnego miasta. Metalowe klamry przecinające rzeźbiony kamień są częścią wzmocnień, które utrzymują kruchą ramę w całości. Przetrwanie świątyni stało się sprawą pilną w tym stuleciu. World Monuments Fund umieścił ją na swoich listach obserwacyjnych w 2002 i ponownie w 2004 roku, aby naciskać na renowację, zanim mury zostaną utracone. Dzięki funduszom przekazanym przez amerykańskiego filantropa Roberta W. Wilsona, tureckie Ministerstwo Kultury i Turystyki oraz Bliskowschodni Uniwersytet Techniczny przeprowadziły wspólne badania powierzchni kamiennych i marmurowych. W 2007 roku eksperci finansowani przez Fundację Kressa spotkali się, aby opracować sposoby walki z postępującym niszczeniem rzeźbień.

Gargarapalvin · CC BY 4.0

Te słabe linie greckich liter są częścią jednej z najsłynniejszych inskrypcji na świecie. Kiedy August zmarł w 14 r. n.e., wykuto tutaj kopię jego „Res Gestae Divi Augusti”, zapisu dokonań jego panowania. Łaciński tekst zaczyna się wewnątrz ganku na północnej ścianie i biegnie dalej na ścianę południową. Greckie tłumaczenie wykuto na zewnętrznej stronie ściany celli, wewnętrznego sanktuarium. Oryginalna wersja stała na brązowych filarach przed mauzoleum Augusta w Rzymie i dawno już zniknęła. Dwie inne kopie tekstu przetrwały w innych miejscach, ale obie są niekompletne. Tylko ta jest całością, dlatego historycy nazywają te mury Monumentum Ancyranum. Niemiecki uczony Theodor Mommsen nadał inskrypcji jej najsłynniejszy tytuł, Królowa Inskrypcji. Świat zachodni dowiedział się o niej ponownie dzięki Ogierowi Ghiselinowi de Busbecq, flamandzkiemu dyplomacie wysłanemu przez Ferdynanda I do sułtana Sulejmana. Rozpoznał on cesarski testament na murach, a jego towarzysz Janos Belsius go przepisał. Busbecq zauważył, że górne wersy wciąż były czytelne, podczas gdy dolne części były już zniszczone, podobnie jak widać to dziś na kamieniu.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Otwory w tej ścianie nigdy nie były częścią rzymskiego projektu. Zostały wykute bezpośrednio w litych blokach marmuru i obecnie przykrywają je kraty. Późniejsze dzieje budynku całkowicie zmieniły jego bryłę. Okna te przypisuje się zazwyczaj okresowi, w którym świątynia pełniła funkcję bizantyjskiego kościoła, kiedy pogańska budowla została zaadaptowana do użytku chrześcijańskiego. Metalowe ściągi rozciągają się nad murem, utrzymując starą ścianę w całości. Szesnastowieczny podróżnik Hans Dernschwam, niemiecki kupiec, opisał to, co tutaj zastał. Dachu już nie było, a w południowej fasadzie otwierały się trzy wysokie okna zamknięte żelaznymi kratami. Wewnątrz zbudowano dziesięć małych pomieszczeń dla lokalnych imamów. Zatem w jego czasach ruina była w połowie schronieniem, w połowie świątynią, rzymską budowlą mieszczącą duchownych meczetu.

Gargarapalvin · CC BY 4.0

Pas geometrycznego wzoru meandrowego wciąż biegnie wzdłuż tej ściany, miejscami wyraźny nawet teraz. Marmur wokół niego to zupełnie inna sprawa, wydziobany i pociemniały od wieków niszczenia. Dwie siły wyrządziły większość szkód. Powtarzające się trzęsienia ziemi niszczyły mury przez wieki, a zanieczyszczenie powietrza współczesnego miasta powoli wżera się w inskrypcje. W XVIII wieku król Francji Ludwik XIV wysłał do Ankary Paula Lucasa jako swojego eksperta do spraw starożytności. Lucas opisał dwa wielkie rzędy murów stojące obok Meczetu Hacı Bayram, ozdobione bazami kolumn i głowicami. Uważał także, że mury świątyni zbudowano z materiału przyniesionego z jeszcze starszych budynków, z kamieni, które zyskały drugie życie w drugim zabytku.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Minaret meczetu Hacı Bayram wznosi się tuż przy ścianie świątyni, a oba budynki dzielą ten sam teren. Meczet z epoki osmańskiej oraz rzymska świątynia kultu cesarskiego stoją ramię w ramię, połączone jedną ścianą. Warstwy historii sięgają tu głęboko, a meczet stanowi tę najnowszą. I ciąg ten wcale się nie zakończył. Modlitwy odbywają się tu codziennie, a plac wypełniają wierni i zwiedzający, przemieszczający się między meczetem a ruinami. Niewiele jest na świecie miejsc, które mieszczą w tak małej przestrzeni tyle wieków modlitwy.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0

Leżą tu rozrzucone na ziemi zwalone bloki i trzony kolumn. Nad ziemią przetrwały jedynie ściany boczne i ozdobny portal świątyni, ale na tym poziomie wciąż można odnaleźć układ kolumn, wskazujący, gdzie kiedyś stała wielka kolumnada. Dalsze losy świątyni przybrały ironiczny obrót. Własna kopia testamentu Augusta w Rzymie zaginęła, ale tekst z Ankary stał się tak sławny, że powrócił do Rzymu. Tekst ten tak mocno zrósł się z tym miastem, że na światową wystawę w Rzymie w 1911 roku wzniesiono naturalnej wielkości rekonstrukcję przedsionka świątyni, wraz z tekstem Czynów. Po wystawie trafiła ona do magazynu, pokazano ją ponownie w 1937 roku, a po drugiej wojnie światowej znalazła stały dom w rzymskim Muzeum Cywilizacji Rzymskiej. Rzym przechowuje dziś kopię murów z Ankary. Zdobywcy i podbici, imamowie i ambasadorowie – wszyscy zostawili tu swoje ślady na tych jednych murach, które nigdy tak do końca nie przestały być święte.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0