Zamek w Ankarze Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Zamku w Ankarze, starej cytadeli na skalistym wzgórzu górującym nad miastem. Tutejsze fortyfikacje sięgają bardzo dawnych czasów. Najstarsze fortyfikacje na tym wzgórzu przypisuje się Frygijczykom z VIII wieku przed naszą erą. Około 278 roku przed naszą erą Galatowie je przebudowali, a byli oni tylko pierwszymi z długiego szeregu. Rzymianie, Bizantyńczycy, Seldżuczycy i Osmanowie – wszyscy odcisnęli swoje piętno na tych murach. Zamek wewnętrzny ma dwie wielkie bramy. Jedna nazywa się Bramą Zewnętrzną, a druga, ta przed Państwem, to Brama cytadeli Hisar Kapısı. W murze nad łukiem osadzone są inskrypcje przypisywane Ilchanidom, mongolskiej dynastii rządzącej z Persji. Na północno-zachodniej stronie twierdzy znajduje się kolejna inskrypcja z okresu seldżuckiego. To samo wzgórze było bronione i przebudowywane przez ponad dwa tysiące lat.

Photo: Robot8A · CC BY-SA 4.0

Wysoko na baszcie obok bramy znajduje się coś, co nie należy do żadnej średniowiecznej armii: wieża zegarowa. Miasto postawiło ją bezpośrednio na starym murze, przenosząc element życia obywatelskiego na wojskową basztę. Wieża wygląda tak od pokoleń. Biała wieża z tarczą zegarową i otwartą komorą dzwonową spoczywa na bębnie z surowego, starożytnego muru, a oba te elementy zrosły się w jedną sylwetkę. Taki jest wzorzec całej tej twierdzy. Każda epoka wykorzystywała to, co pozostawiła poprzednia, i po prostu budowała na tym.

SALTOnline · No restrictions

Sam mur jest wystawą. W ciemne średniowieczne mury wbudowano jasne, rzeźbione płyty z rzymskich zabytków: girlandy owoców, klasyczne reliefy, ornamentykę wielkich budowli. Trafiły one tutaj w wyniku nagłej sytuacji. W VIII i IX wieku miasto stało się celem najazdów, a obrońcy musieli szybko naprawić mury. Użyli więc tego, co mieli pod ręką. Zrujnowane rzymskie zabytki stały wokół Ankary, a budowniczowie ogołocili je z marmurowych bloków, kapiteli kolumn oraz kamiennych koryt akweduktów. Posągi, sarkofagi i rzeźbione panele trafiły w mury obronne wszędzie tam, gdzie pasowały. Nikt niczego nie odrestaurowywał. Budowali mur z przeszłości miasta, blok po bloku.

Mark Landon (photographed in 1993; digitized in 2021) · CC BY 4.0

Mają Państwo przed sobą blok, który dotarł tu w całości. Rzymska inskrypcja o wykutych łacińskich literach wmurowana jest w ścianę bokiem, a jej wersy biegną pod kątem wśród surowych kamieni. Kamieniarze przywieźli tu ten zabytek i wmurowali go tak, jak leżał, więc linie nie biegną już tak, jak je wycięto. Mur wokół ma swoją własną historię. Persowie zdobyli i zniszczyli Ankarę, prawdopodobnie w 622 roku. Obie linie murów, które stoją do dziś, wzniesiono po tym ciosie. Dokładny moment jest sporny. Jeden z badaczy, Foss, twierdzi, że mury wewnętrzne należą do czasów panowania cesarza Konstansa Drugiego, a mury zewnętrzne powstały nieco później.

Photo: Sanjageni · CC BY-SA 4.0

Zamek ma za zadanie trzymać ludzi z zewnątrz, ale ten zatrzymywał ich w środku. Wewnątrz murów leży Kaleiçi, kwartał w cytadeli, a jej uliczki są zwykłymi ulicami. Są wąskie i brukowane, biegną między tradycyjnymi domami starej Ankary, o białych murach i drewnianej konstrukcji szkieletowej, z nadwieszonymi górnymi kondygnacjami i drewnianymi okiennicami. Latarnie uliczne wiszą na rogach domów, a drzwi otwierają się bezpośrednio na kamień. Ludzie żyli wewnątrz tej twierdzy przez stulecia, gdy stacjonowali tu żołnierze, a domy rosły wraz ze starzejącymi się murami. To zamek, który stał się dzielnicą i nią pozostał.

Photo: Modern primat · CC BY-SA 4.0

Niektóre domy w cytadeli nie stoją obok starego muru. Stoją przy nim i na nim. Tutaj domowa fasada wznosi się bezpośrednio ze starożytnej kamieniarki, a jej okna umieszczone są ponad warstwami muru ułożonymi na długo przed tym, jak urodził się którykolwiek z mieszkańców. Pokolenia rodzin w ten sposób przybudowały swoje domy do wałów obronnych, wykorzystując twierdzę jako część własnych ścian. Przestrzeń, w której żyją, daje pojęcie o skali. Zamek wewnętrzny zajmuje około czterdziestu trzech tysięcy metrów kwadratowych, co stanowi obszar na tyle duży, że sam w sobie mógłby być dzielnicą miasta. W tych granicach granica między pomnikiem a domem po prostu się zatarła.

Photo: Berserkerus · CC BY-SA 2.5

Poniżej murów znajduje się duchowe centrum cytadeli, meczet sułtana Alaeddina. Jego dach pokryty dachówką i pojedynczy minaret górują nad dachami w kierunku nowoczesnego miasta. Twierdza wokół niego gwałtownie zmieniała właścicieli w średniowieczu. Turcy seldżuccy zdobyli zamek w 1073 roku. W 1101 roku, podczas wyprawy krzyżowej z tego samego roku, siły krzyżowców zajęły go. Powrócił pod kontrolę Seldżuków w 1227 roku, a potem sułtan Alaeddin Keykubad Pierwszy nakazał odnowienie twierdzy. Prace na tym się nie zakończyły. W 1249 roku sułtan İzzeddin Keykavus Drugi dodał własne, nowe budowle. Meczet stał pod murami przez to wszystko, będąc miejscem, w którym modlili się garnizon i mieszczanie.

Photo: A.Savin · FAL

Przedsionek meczetu wspiera się na kolumnach, które nie są tym, czym się wydają. Pochodzą z odzysku, przeniesione ze starszych budowli klasycznych, dokładnie tak samo jak kamienie w wałach obronnych. Ta sama praktyka, która wypełniła fortyfikacje rzymskim marmurem, dotarła tutaj do architektury sakralnej. Każdy trzon to fragment jakiegoś starszego budynku, przycięty i postawiony pionowo, aby utrzymać seldżucki dach. Budowniczowie meczetu po prostu poszli za tym zwyczajem. Kolumna, która kiedyś służyła rzymskiej sali, obecnie podtrzymuje miejsce modlitwy.

Photo: Nosferatü · Public domain

Wewnątrz meczetu ambona do piątkowego kazania, czyli mimbar, jest wycięta w drewnie. Jej panele uformowane są w przeplatające się gwiazdy geometryczne, z których każda ośmiopunktowa gwiazda jest otoczona mniejszymi trójkątami wzoru, a cała powierzchnia tętni życiem dzięki zwijom i winoroślom. Ten rodzaj rzeźbienia należy do długiej islamskiej tradycji dekoracyjnej, w której geometria zamienia płaski panel w nieskończoną kratownicę. Seldżuccy cieśle byli w tym mistrzami, a ten mimbar należy do najbardziej skomplikowanych elementów wyposażenia, jakie przetrwały w cytadeli. Stanowi on świadectwo rzemiosła średniowiecznej cytadeli, zaklętego w drewnie, a nie w kamieniu.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Znak rozpoznawczy tej twierdzy to jej wieże. Mur wewnętrzny jest wieńczony przez czterdzieści dwa bastiony, a prawie wszystkie z nich są pięcioboczne. Stoją wzdłuż wschodnich, zachodnich i południowych murów w odstępach wynoszących mniej więcej od piętnastu do dwudziestu metrów, ustawione znacznie gęściej niż w większości fortyfikacji. Sam mur wznosi się na wysokość od czternastu do szesnastu metrów. Ciasne rozmieszczenie miało swój cel. Każda wieża mogła ostrzeliwać lico muru obok siebie, więc atakujący nie znaleźli nigdzie martwego odcinka kamienia. Pięcioboczny kształt nadawał bastionom kąty, które rozbijały każdy szturm. Na murach mieszana technika murarska opowiada resztę: naprzemiennie występujące ciemne warstwy i jasne bloki ukazują wielowarstwową historię budowlaną wzgórza.

Mark Landon (photographed in 1993; digitized in 2021) · CC BY 4.0