Alacahöyük Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Alacahöyük, w krainie pszenicy w prowincji Çorum. Wzgórze przed Państwem wcale nie jest wzgórzem. To kopiec, wznoszony warstwa po warstwie przez ludzi, którzy mieszkali tu przez tysiąclecia. U podstawy ciągnie się na długości około trzystu dziesięciu metrów wzdłuż najdłuższego boku. Wznosi się mniej więcej czternaście metrów ponad równinę. Osadnictwo rozpoczęło się tu około 5000 roku przed naszą erą, w epoce, gdy ludzie po raz pierwszy obrabiali miedź obok kamienia. Zostali tu, pokolenie po pokoleniu, aż po czasy osmańskie. Na długo przed imperium hetyckim i w jego trakcie było to ważne centrum sakralne i królewskie. Jego starożytna nazwa zaginęła. Uczeni zaproponowali Arinnę, Tawinię i Zippalandę, ale żadna z nich nie została potwierdzona. Ścieżka pnie się ku kamiennej bramie, ceremonialnemu wejściu do hetyckiego miasta na szczycie.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Brama została wzniesiona w XIV wieku przed naszą erą, gdy imperium hetyckie znajdowało się u swego szczytu. Strzegą jej dwa wielkie sfinksy, wykute z pojedynczych bloków kamienia, z ludzkimi głowami i skrzydlatymi ciałami. Ich dokładne pierwotne usytuowanie jest niepewne, a części bramy zrekonstruowano w czasach nowożytnych. Za nimi wyrastało miasto, które wymagało ochrony. Hetyci otoczyli to miasto murami i wieżami, ponieważ najeźdźcy zwani Kaskami schodzili z gór na północy. Najazdy Kasków były na tyle częste, że tutejsze fortyfikacje zbudowano potężnie. Ta brama była ceremonialnym obliczem owej twierdzy, wejściem dla procesji i najważniejszych uroczystości miasta. Bloki kamienne wyściełające przejście noszą własne płaskorzeźby, zaczynając od dwugłowego orła.

Ingeborg Simon · CC BY-SA 3.0

Na wewnętrznej stronie bazy sfinksa rzeźbiony blok przedstawia dwugłowego orła z szeroko rozpostartymi skrzydłami, zaciskającego szpony na mniejszych stworzeniach. Jest to wizerunek strażniczy, ustawiony tak, aby strzec wejścia w taki sam sposób, jak robią to sfinksy. Dwie głowy oznaczają, że strażnik patrzy w obie strony naraz i nic nie umknie jego uwadze. Nie ustalono, co orzeł oznaczał w religii hetyckiej. Nie jest też pewne, czy mniejsze postacie w jego uścisku to zdobycz, czy zwierzęta symboliczne. Rzeźba jest obecnie wytarta i zniszczona przez wiatr, ale skrzydła i obie głowy są nadal wyraźne. Dalej wzdłuż tej samej ściany inne bloki przedstawiają postacie ludzkie zajęte własnymi sprawami.

Ingeborg Simon · CC BY-SA 3.0

Bloki wzdłuż bramy przedstawiają ludzi, a nie tylko strażników. Muzycy grają na strunowych lutniach i instrumentach dętych rogowych, a te płaskorzeźby należą do najstarszych szczegółowych wizerunków instrumentów muzycznych w całej Anatolii. Obok nich stoją akrobaci. Na tym bloku postacie wchodzą po drabinie jedna nad drugą, podczas gdy stojące postacie czekają na dole. Tego rodzaju płaskorzeźby są rzadkim oknem wizualnym na ceremonie i rozrywkę w świecie hetyckim. Nie jest pewne, jaką dokładnie okazję przedstawiają. Postacie mogą być kapłanami, muzykami lub akrobatami, a uczeni interpretują je różnie. Pewne są detale: kształt instrumentów, postawa wykonawców, sama drabina. Ktokolwiek wyrył te bloki w XIV wieku przed naszą erą, zadbał o to, by pokazać, jak występ naprawdę wyglądał.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0

Za bramą hetyckie miasto rozciągało się na szczycie kopca. Widoczne tu niskie mury to kamienne fundamenty wielkich budynków z imperialnego miasta z XIV i XIII wieku przed naszą erą. Ponad nimi wznosiły się mury z suszonej cegły, które dawno zniknęły, ale kamienna siatka ukazuje skalę tego, co tu stało. Były to solidne konstrukcje, ułożone w uporządkowane rzędy, stanowiące administracyjne i religijne serce miasta, któremu brama służyła. Fundamenty spoczywają w obrębie znacznie głębszej warstwy wcześniejszego osadnictwa, przeciętej przez późniejsze wykopaliska. Miasto, które stało na tych fundamentach, było ostatnią wielką fazą miejsca, które w chwili budowy było już starożytne.

Ingeborg Simon · CC BY-SA 3.0

Pod tutejszymi fortyfikacjami biegnie tunel, zbudowany z kamienia, którego warstwy nachylają się do wewnątrz, aż spotykają się u góry. Technika ta nazywana jest sklepieniem wspornikowym i pozwoliła Hetytom na zadaszenie przejścia bez użycia drewna czy łuku. Tunele tego rodzaju są powszechnie znane z hetyckich fortyfikacji miejskich z tego okresu. Pozwalały one obrońcom niezauważenie wydostać się poza mury, co miało znaczenie, gdy wróg otaczał miasto. Do czego służyło to konkretne przejście, pozostaje otwartym pytaniem. Sugerowano wypady przeciwko oblegającym, dostęp do wody lub sprowadzanie zaopatrzenia. Kamienna konstrukcja zbiegająca się u góry jest najprostszym przykładem hetyckiej inżynierii wojskowej na tym stanowisku.

Ingeborg Simon · CC BY-SA 3.0

Na długo przed Hetytami wzgórze to należało do Hattów, rdzennej ludności Anatolii z epoki brązu. Poniżej poziomu wzroku znajduje się czternaście grobów szybowych, miejsc pochówku władców hattińskich. Datowane są one na lata od 2850 do 2450 p.n.e., co stawia je w jednym rzędzie z Królewskimi Grobowcami w Ur i drugim miastem Troi pod względem wieku i rozmachu. Każdy z nich był wyłożonym kamieniem szybem, wykopanym w ziemi wzgórza. Spoczywający wewnątrz ludzie zostali pochowani z niezwykłym bogactwem, a przedmioty wydobyte z tych szybów zmieniły to, co archeolodzy sądzili, że wiedzą o Anatolii przed Hetytami. Nie ustalono, czy zmarli byli królami, książętami, czy też głowami elitarnych rodów. Pewne jest natomiast to, że rozkwitająca kultura o realnej władzy żyła tutaj ponad tysiąc lat, zanim brama powyżej została wyrzeźbiona.

Ingeborg Simon · CC BY-SA 3.0

Każdy grobowiec był szybem o głębokości około półtora metra, zamkniętym drewnianymi belkami. Zmarłych układano ze złożonymi nogami, twarzą w stronę zachodnią. Wokół nich żałobnicy starannie umieszczali dary: głowy i nogi byków, ułożone na podestach. Ciała samych zmarłych były bogato zdobione złotymi fibulami, diademami i klamrami do pasów. Były tam również figurki z cienkiej złotej blachy, wyklepane w reliefie od strony odwrotnej. W jednym z grobowców pochowano kobietę ze złotym diademem i czterema sztandarami słonecznymi. Jej grób zawierał również pięć par bliźniaczych złotych idoli. Inny grobowiec zawierał naczynia ze złota i gliny, miedziane głowice maczug oraz trzy figurki kobiece. Wyłożony kamieniem szyb pokazuje układ: ściany szybu, przykrycie z belek powyżej, złożone dary. Zamknięte pod belkami pochówki te pozostawały nienaruszone przez ponad cztery tysiące lat.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0

Wielki wykop przecinający wzgórze odsłania pełną głębokość stanowiska w przekroju. Znajduje się tu czternaście warstw osadniczych, od chalkolitu na dnie, przez wczesną epokę brązu i miasto hetyckie, aż po najpóźniejsze osadnictwo na szczycie. Najwyższe warstwy zawierają ślady z czasów frygijskich, rzymskich i osmańskich. Czytanie ich w dół jest jak czytanie tysięcy lat zamieszkania w jednej ścianie ziemi. Inni badali wzgórze wcześniej, krótko kopiąc w 1907 roku i w latach 10. XX wieku, ale systematyczne prace rozpoczęły się w 1935 roku. Wykopaliska wznowiono w tym samym roku pod kierunkiem archeologów Remziego Oğuza Arıka i Hamita Koşaya, na osobiste polecenie Atatürka. Dołożył się on do wykopalisk z własnego budżetu, a przedsięwzięcie stało się sztandarowym projektem młodej Republiki. Pierwsze kampanie sięgnęły ponad trzynastu metrów w głąb, zanim dotarły do nienaruszonego gruntu.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Znajdujące się tutaj muzeum jest otwarte dla zwiedzających od 1941 roku i prezentuje znaleziska z kopca w krajobrazie, z którego pochodzą. Wiele spośród najsłynniejszych eksponatów powędrowało jednak dalej. Złote i brązowe przedmioty z królewskich grobowców szybowych są podzielone między to muzeum a Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze, gdzie dzisiaj prezentowane są jedne z najbardziej znanych skarbów. Dwa znaleziska z kopca wiążą się z najciekawszymi historiami: sztandar z jeleniem oraz sztylet ze złotą rękojeścią.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0