Antiochia Pizydyjska Audioprzewodnik po polsku

Przy tym zachodnim wejściu zbiegało się kilka antycznych dróg, co najprawdopodobniej czyniło je główną drogą do miasta. Antiochia Pizydyjska leżała na wzgórzu, około kilometr na północny wschód od współczesnego miasta Yalvaç, a jej najwyższy punkt znajdował się na wysokości ponad tysiąca dwustu metrów. Za panowania cesarza Augusta miasto zostało założone na nowo jako dom dla emerytowanych legionistów z Italii. Osiedlono ich tutaj, aby zaprowadzili spokój na surowych wyżynach. Spośród kolonii założonych w Pizydii tylko Antiochia została uhonorowana tytułem Caesarea i otrzymała Ius Italicum, czyli status prawny miasta italskiego. Być może wynikało to z jej strategicznego położenia. Miasto wyrosło na stolicę regionu pod nazwą Colonia Caesarea. Podzielono je na siedem dzielnic, z których każda powstała na jednym z siedmiu wzgórz, celowo nawiązując do siedmiu wzgórz Rzymu. Pokój i żyzna ziemia pomogły weteranom i miejscowej ludności wspólnie żyć i pracować. Sama monumentalna brama ujrzała światło dzienne w 1924 roku, kiedy to zespół z Uniwersytetu Michigan prowadził tu wykopaliska z udziałem ponad dwustu miejscowych robotników.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Rzeźbiona kobieta unosi girlandę, a obok niej znajdują się winogrona i winorośle – praca zdobnicza, której dokładne znaczenie jest obecnie stracone. Jej kamienie przenoszą tę historię do czasów przed Rzymem. Najbardziej uzasadniony pogląd głosi, że Antiochia została założona przez Antiocha I jako baza wojskowa, na granicy między Pizydią a Frygią, aby kontrolować ataki Galatów. Umieszczałoby to założenie miasta w pierwszej połowie III wieku przed naszą erą. Znaleziska w sanktuarium Mena Askaenosa sięgają IV wieku przed naszą erą, więc wcześniejsze kultury już tu mieszkały. Legenda o założeniu miasta jest ciekawa. W 270 roku przed naszą erą Antioch walczył z Galatami na przełęczach gór Taurus i pokonał ich z pomocą słoni bojowych, zwierząt, których Galatowie nigdy wcześniej nie widzieli. Pisarz Lucjan odnotował oschły komentarz króla: „To wielki wstyd, że nasze wyzwolenie zawdzięczamy 16 słoniom”. Kiedy powrócił do domu w triumfie, Antioch przyjął tytuł Soter, co oznacza Zbawiciel.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

W kamień wykuto kształty broni i trofeów, które pasują do budowli, z której pochodzą. Brama Zachodnia była łukiem triumfalnym z trzema przęsłami – formą, którą posiada około czterdziestu procent monumentalnych bram Anatolii. W swojej strukturze i zdobnictwie naśladowała Propyleje, starsze ceremonialne wejście do Świątyni Augusta wyżej na wzgórzu. Brama wychodziła również na drogę o przeznaczeniu wojskowym. Antiochia stała w centrum Via Sebaste, której budowę rozpoczął namiestnik Galacji, Cornutus Arrutius Aquila. Droga rozwidlała się, biegnąc na południowy zachód i południowy wschód, aby otoczyć Homonadów, lud górski, który stawiał opór rzymskim rządom. Drogi drugorzędne łączyły obie odnogi. Publiusz Sulpicjusz Kwirynius położył kres ich oporowi w 3 roku przed naszą erą, a ocalałych przesiedlono na okoliczne tereny. Łacina pozostała oficjalnym językiem miasta do końca III wieku.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Zakrzywione rzędy zniszczonych siedzeń otaczają wgłębienie we wzgórzu. To teatr w Antiochii, zbudowany w stylu greckim, półkolisty i wkomponowany w zbocze obok głównej ulicy miasta, a później zaadaptowany przez Rzymian. W miastach całego świata rzymskiego teatr służył jako miejsce spotkań całej społeczności obywatelskiej, przestrzeń, którą dzieliło całe miasto. Nie ustalono, kiedy został zbudowany. Jego pierwotna architektura może pochodzić z czasów założenia kolonii lub sięgać epoki hellenistycznej, a do rozstrzygnięcia tej kwestii potrzebne są dalsze wykopaliska. Znaczna część budowli zniknęła. Bloki audytorium, korytarz dzielący, stopnie i orchestra zostały wywiezione do późniejszej budowy w Antiochii i w Yalvaç. Podróżnik Arundell, który zidentyfikował teatr w 1833 roku, zauważył już wówczas, jak wiele bloków zniknęło.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Wyłożona kamieniem ulica biegnie u stóp teatru i kryje w sobie przykład cichej inżynierii. W latach 311 do 313 n.e. teatr został powiększony, a nowe budowle wzniosły się nad Decumanus Maximus, główną ulicą miasta biegnącą ze wschodu na zachód. Aby droga pozostała otwarta, poprowadzono ją przez tunel szeroki na 5 metrów i długi na 55 metrów. Inskrypcja przy wejściu do tunelu datuje te prace. Warto zatrzymać się nad tym, co to oznacza. Na początku IV wieku miasto to wciąż dużo wydawało na widowiska i przebudowywało swoją główną ulicę, aby do nich pasować. Dowody z końca IV wieku, takie jak nowa agora i silniejsze umocnienia, pokazują, że Antiochia Pizydyjska wkracza w jeden z najbardziej błyskotliwych okresów swojego długiego życia.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Niskie mury i zakrzywiony fundament wyznaczają miejsce kościoła w samym centrum ruin. Pod koniec trzeciego wieku Antiochia stała się metropolią, stolicą prowincji Pizydia. Utrzymała tę rangę przez cały okres bizantyjski. Jako stolica metropolitalna stała na czele rozległej sieci podległych biskupstw w całym regionie. Ten kościół wzniesiono na planie centralnym i znajduje się on w religijnym rdzeniu miasta, co dowodzi, że święte serce Antiochii było stale użytkowane. Nie wiadomo dokładnie, kiedy został zbudowany. Budowlę odkopano w 1924 roku i zbadano ponownie później, a niesystematyczne wykopy z wczesnych kampanii sprawiają, że nawet jej pełny plan jest trudny do odtworzenia.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Trawa rośnie pośród tych niskich fundamentów, a widok roztacza się na całe ciche wzgórze. Koniec starożytnej Antiochii nadszedł powoli, a potem nagle. Od ósmego wieku najazdy arabskie na miasta anatolijskie nasiliły się i wiele miejsc zaczęto opuszczać. Najbardziej zacięty atak na Antiochię przeprowadzono w 713 roku przez umajjadzkiego księcia al-Abbasa ibn al-Walida, syna kalifa al-Walida Pierwszego. Antiochia nigdy się nie podniosła, a wieki chwały przepadły. Historię miasta można śledzić aż do trzynastego wieku, po czym wzgórze zostało opuszczone. Życie w regionie nie ustało. Przeniosło się po prostu na równinę, gdzie dzisiaj leży miasto Yalvaç.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

To sanktuarium zostało wycięte bezpośrednio w górze. Budowniczowie ścięli wzgórze, aby utworzyć wielki półokrągły obszar o wymiarach około stu na osiemdziesiąt pięć metrów i otoczyli go portykiem na dwóch kondygnacjach. W środku pozostawili stojący ogromny blok skały o wymiarach czternaście na dwadzieścia osiem metrów i wysokości dwóch i pół metra. Blok ten stał się podium świątyni, a jego wnętrze wydrążono, aby utworzyć salę kultową, naos. Badania rekonstrukcyjne sugerują, że cały kompleks podtrzymywało około 150 kolumn. Dolny porządek był dorycki, bez baz, a na górnej kondygnacji zastosowano piękne kolumny jońskie. Jednokondygnacyjne stoay z kolumnami doryckimi ciągnęły się wzdłuż północnej i południowej strony. Obecne poglądy wskazują, że budowa rozpoczęła się za życia Augusta, a świątynię dedykowano mu po jego śmierci. Ślady na skale sugerują, że miejsce to mogło wcześniej służyć innemu kultowi, choć nikt nie wie, jaki to był kult.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Rzeźbiona girlanda zwisa w poprzek tego bloku, przewiązana ponad głową byka. Połączenie girland i głów byków, zwane bukranionami, było klasycznym motywem fryzu epoki augustowskiej i ciągnęło się wzdłuż architrawu tutejszej świątyni. To właśnie ta bogata ornamentyka i architektura wywołała u odwiedzających tak oszałamiające pierwsze wrażenie. Callander, członek zespołu, który po raz pierwszy prowadził wykopaliska w Augusteum w 1913 roku, pisał o ich tutejszej pracy z prawdziwym wzruszeniem. Nie można określić, gdzie dokładnie w budynku znajdował się ten konkretny blok.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Z tej wysokości wyrzeźbiony półokrąg sanktuarium rozciąga się poniżej, w najwyższym punkcie miasta. Świątynia czciła kult cesarski Augusta. Widniała na niej także jedna z najsłynniejszych inskrypcji rzymskiego świata. Jedna z zaledwie trzech zachowanych kopii Res Gestae Divi Augusti, zapisu czynów cesarza, została znaleziona przed Augusteum w 1914 roku. Oryginał został wyryty na brązowych tablicach i umieszczony przed Mauzoleum Augusta w Rzymie, ale nie przetrwał. Kopia z Antiochii została wykuta w kamieniu po łacinie, co świadczy o znaczeniu miasta jako rzymskiej bazy wojskowej i kulturalnej w Azji. Inskrypcja dedykacyjna brzmi: „Dla imperatora Cezara Augusta, syna boga, pontifex maximus, konsula po raz trzynasty, z władzą trybuniczną po raz dwudziesty drugi, imperatora po raz czternasty, ojca ojczyzny”. Ten ostatni tytuł, Pater Patriae, nosił od piątego lutego 2 roku p.n.e.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0