Meczet Alaeddina Audioprzewodnik po polsku

Witamy Państwa w Meczecie Alaeddina, wielkim meczecie seldżuckiej Konyi. Była to główna sala modlitewna sułtanów Rumu, wznoszona etapami od połowy XII do połowy XIII wieku. Wejście, które widzą Państwo przed sobą, to mur z naprzemiennie ułożonego jasnego i ciemnego kamienia – pasiak, który Seldżucy bardzo cenili. W 1219 roku sułtan Izz ad-Din Kajkawus I przeniósł główne wejście tutaj, na północ, w stronę pałacu seldżuckiego, i rozpoczął budowę tej monumentalnej fasady. Zmarł w tym samym roku, a prace przejął jego brat, Ala ad-Din Kajkubad I. Brat dokończył bramę, a następnie kazał zmienić kilka inskrypcji Kajkawusa, aby przypisać sobie zasługi za te ulepszenia. Inskrypcja nad wejściem głosi, że meczet ukończono za panowania Kajkubada w roku 617 kalendarza islamskiego, co odpowiada latom 1220 lub 1221. Meczet do dziś nosi jego imię.

Dosseman · CC BY-SA 4.0

Meczet wieńczy Wzgórze Alaeddina, szeroki kopiec wznoszący się w centrum Konyi. Na długo przed Seldżukami na tym wzgórzu znajdował się starożytny akropol miasta. Meczet stoi wewnątrz starej cytadeli wewnętrznej, blisko Pałacu Seldżuckiego, i służył sułtanom jako ich własny dom modlitwy. Jest to największy i najstarszy meczet seldżucki, który przetrwał w Konyi. Smukły minaret wznoszący się obok dziedzińca to późniejszy dodatek osmański, a nie dzieło Seldżuków. Za długimi kamiennymi murami stożek dachu grobowca przecina linię horyzontu.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Ta wschodnia sala modlitewna, dobudowana w 1235 roku przez Ala ad-Dina Kajkubada I, jest niezwykle otwarta i pełna światła. Podtrzymują ją czterdzieści dwie kolumny i prawie żadne dwie nie są takie same. Są to spolia, odzyskane ze starszych klasycznych budowli i w razie potrzeby przerobione, dźwigające ceglane łuki pod płaskim dachem z ubitej ziemi. Wykopaliska w XX wieku odkryły pozostałości pod meczetem, które wraz z tymi wtórnie wykorzystanymi kolumnami wspierają naukową hipotezę: meczet prawdopodobnie zbudowano w miejscu wcześniejszej bazyliki chrześcijańskiej. Jeśli tak, to kamienie bizantyjskiego miasta dosłownie niosą modlitwy seldżuckiej stolicy. Nigdy nie ustalono dokładnie, z jakich starszych budynków pochodzą te kolumny.

Островский Александр, Киев · CC BY-SA 3.0

Rzeźbione kapitele w tym miejscu nie pasują do siebie, i to jest klucz do zrozumienia całego budynku. Prace rozpoczęto za panowania sułtana Mesuda I w 1155 roku. Jego syn Kilidż Arslan II ukończył pierwszą, kopułową część meczetu. Pokolenie później Izz ad-Din Kajkawus I rozpoczął budowę zachodniego i wschodniego skrzydła, a jego brat Kajkubad ukończył je po 1219 roku. Czterech sułtanów, około osiemdziesięciu lat, jeden dach. Efektem są trzy różne aranżacje wnętrz zebrane pod jednym stropem oraz las kapiteli w każdym stylu, jaki budowniczowie zdołali odzyskać lub wyrzeźbić. Każda niedopasowana głowica kolumny oznacza jedną z tych kampanii budowlanych.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Mihrab to wnęka wskazująca kierunek modlitwy, punkt, twarzą do którego staje każdy wierny. Znajdująca się tutaj kamienna wnęka nie jest dziełem seldżuckim; to osmański marmurowy element, wykuty w 1891 roku. Wokół niej przetrwało jednak pierwotne piękno: okładzina z glazurowanych seldżuckich płytek, ułożonych w pasy kaligrafii i ornamentów. Kolory to klasyczna anatolijska paleta seldżucka: bakłażanowa purpura, turkus i czerń. Imię mistrza ceramiki, Kerimüddina Erdişaha, zostało uwiecznione na samych płytkach. Polichromowana rama może sięgać nawet czasów meczetu Mesuda I z połowy XII wieku, co czyniłoby te płytki jednymi z najstarszych w Anatolii.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Nad mihrabem wznosi się kopuła maksury, sklepiona wnęka zarezerwowana dla sułtana podczas modlitwy. Jej bęben i kopuła wciąż zachowały fragmenty seldżuckich płytek, geometryczne wzory z motywem gwiazd oraz kaligrafię w odcieniach turkusu, czerni i purpury. Te kawałki mają znaczenie, ponieważ stanowią dowód. Pokazują, że meczet był kiedyś znacznie bogaciej pokryty kafelkami, niż wydaje się obecnie, i to właśnie na nich opierają się naukowcy, rekonstruując ozdoby, które uległy zniszczeniu. Mistrz, który podpisał pobliskie płytki mihrabu, Kerimüddin Erdişah, mógł również mieć swój udział w tym projekcie. Jak wyglądał pełny pierwotny projekt, nikt nie potrafi powiedzieć.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Minbar to schodowa mównica, z której wygłaszane jest piątkowe kazanie, a ten egzemplarz jest najbardziej cenionym obiektem w meczecie. Wyryto go w hebanie, gęstym, ciemnym drewnie, które oddaje detale niczym kamień. Inskrypcja samego rzemieślnika podaje datę, 1155 rok, oraz twórcę, Haciego Mengüma Bertiego z Ahlat. Ta inskrypcja czyni go pierwszym datowanym dziełem sztuki seldżuckiej w Anatolii, starszym od prawie wszystkiego innego w budynku. Panele ozdobione są głębokimi geometrycznymi gwiazdami, a poniżej nich motyw łukowych drzwi otwiera się na schody. Liczący ponad osiem wieków minbar wciąż stoi w nienaruszonym stanie.

Dosseman · CC BY-SA 4.0

Na dziedzińcu historia przechodzi od modlitwy do dynastii. Sułtan Kilidż Arslan II zlecił budowę tego grobowca, dziesięciobocznej wieży ze stromym stożkowatym dachem, i umieścił ją na własnym dziedzińcu meczetu. Inskrypcja na jego fasadzie dokumentuje to zlecenie. Umieszczenie zmarłych członków rodziny obok sali modlitewnej było nietypowym wyborem i świadczy o tym, jak meczet służył jako scena dla dynastii. Wokół podstawy dachu biegnie werset Tronowy z Koranu, tekst ochronny dla zmarłych. Kilka niebieskich płytek wciąż przylega do linii dachu, będąc ostatnim śladem okładziny, która kiedyś pokrywała cały stożek. W środku spoczywa sama dynastia.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0

Wewnątrz grobowca stoi osiem sarkofagów, pokrytych turkusowymi i kobaltowymi płytkami oraz ozdobionych płynną arabską kaligrafią. Spoczywają w nich seldżuccy sułtani Rumu, dynastia, która rządziła z Konyi. Tylko jeden z pochowanych jest pewny: Kilidż Arslan II, sułtan, który zbudował grobowiec. Uczony İ. Konyalı zaproponował pozostałych, w tym Gıyaseddina Keyhüsrewa I oraz samego Alaaddina Keykubada, tego samego sułtana, który dał meczetowi jego imię, wymieniając przy tym jeszcze pięciu innych władców. Inni argumentowali, że grupa ta mogła obejmować kolejnych sułtanów. Pozostają to jednak przypuszczenia, a nie pewniki. Spoczywają tu jedni z najpotężniejszych ludzi średniowiecznej Anatolii, a większość z nich jest dzisiaj bezimienna.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0

Drugie mauzoleum na dziedzińcu zostało rozpoczęte w marmurze przez sułtana Izzeddina Keykavusa I, tego samego sułtana, który wzniósł wielką północną fasadę. Jego śmierć w 1219 roku przerwała prace, a ośmioboczna bryła nigdy nie doczekała się ukończenia zaplanowanego przez budowniczego. Nazywa się je Adsız Türbe, czyli Bezimienne mauzoleum, ponieważ czterech pochowanych w nim osób nie da się zidentyfikować. Z pewnością zostało zbudowane dla jednego z sułtanów seldżuckich, ale jego imię zaginęło. Człowiek, który przesunął bramę meczetu, zapamiętany jest głównie dzięki budowli, którą zostawił niedokończoną. Na tym jednym dziedzińcu dynastia zaznaczyła swoją wiarę, potęgę i pamięć, a czas pozostawił znaczną część tej pamięci niepełną.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0