Alâeddin-moskee Audiogids in het Nederlands

Welkom in de Alâeddin-moskee, de grote moskee van het Seltsjoekse Konya. Dit was de belangrijkste gebedsruimte van de sultans van Rûm, in fasen gebouwd van het midden van de twaalfde tot het midden van de dertiende eeuw. De ingang voor u is een muur van afwisselend lichte en donkere steen, een gestreept patroon dat de Seltsjoeken zeer waardeerden. In 1219 verplaatste sultan Izzeddin Keykavus I de hoofdingang naar hier in het noorden, gericht op het Seltsjoekse paleis, en begon hij met deze monumentale façade. Hij stierf datzelfde jaar, en het werk ging over op zijn broer, Alaaddin Keykubad I. De broer maakte de poort af en liet vervolgens verschillende inscripties van Keykavus aanpassen om de verbeteringen voor zichzelf op te eisen. De inscriptie boven de ingang vermeldt dat de moskee werd voltooid onder Keykubad in het jaar 617 van de islamitische kalender, wat neerkomt op 1220 of 1221. De moskee draagt nog steeds zijn naam.

Dosseman · CC BY-SA 4.0

De moskee kroont de Alâeddin-heuvel, een brede heuvel die oprijst uit het centrum van Konya. Lang voor de Seltsjoeken bevond zich op deze heuvel de antieke acropolis van de stad. De moskee staat binnen de oude binnenste citadel, vlak bij het Seltsjoekse paleis, en diende voor de sultans als hun eigen gebedshuis. Het is de grootste en oudste van de Seltsjoekse moskeeën die in Konya bewaard is gebleven. De slanke minaret die naast de binnenplaats verrijst, is een latere Ottomaanse toevoeging, geen werk van de Seltsjoeken. Achter de lange stenen muren doorbreekt de kegel van een grafdak de horizon.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Deze oostelijke gebedsruimte, in 1235 toegevoegd door Alaaddin Keykubad I, is ongewoon open en vol licht. Tweeënveertig zuilen dragen het gebouw, en er zijn er nauwelijks twee aan elkaar gelijk. Het zijn spolia, afkomstig uit oudere klassieke gebouwen en waar nodig opnieuw bewerkt, die bakstenen bogen onder een plat aarden dak dragen. Opgravingen in de twintigste eeuw vonden overblijfselen onder de moskee, en samen met deze hergebruikte zuilen ondersteunen ze een wetenschappelijke hypothese: de moskee werd waarschijnlijk gebouwd op de plek van een eerdere christelijke basiliek. Als dat zo is, dragen de stenen van de Byzantijnse stad letterlijk de gebeden van de Seltsjoekse hoofdstad. Van welke oudere gebouwen de zuilen precies afkomstig zijn, is nooit vastgesteld.

Островский Александр, Киев · CC BY-SA 3.0

De gebeeldhouwde kapitelen hier passen niet bij elkaar, en dat is de aanwijzing voor het hele gebouw. De werkzaamheden begonnen onder sultan Mesud I in 1155. Zijn zoon Kilicarslan II voltooide het eerste, overkoepelde deel van de moskee. Een generatie later begon Izzeddin Keykavus I aan de westelijke en oostelijke vleugels, en zijn broer Keykubad voltooide deze na 1219. Vier sultans, ongeveer tachtig jaar, één dak. Het resultaat is drie verschillende interieurindelingen die onder één plafond zijn samengebracht, en een woud van kapitelen in elke stijl die de bouwers konden redden of beitelen. Elke niet-passende kolomkop markeert een van die bouwfasen.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

De mihrab is de nis die de gebedsrichting aangeeft, het punt waar elke gelovige naar toe gericht is. De stenen nis hier is geen Seltsjoeks werk; het is een Ottomaanse vervanging in marmer, gebeeldhouwd in 1891. Rondom overleeft echter de oorspronkelijke glorie: een bekleding van geglazuurde Seltsjoekse tegels, die in banden van kalligrafie en patronen loopt. De kleuren zijn het klassieke Anatolische Seltsjoekse palet: auberginepaars, turkoois en zwart. De naam van de meester-tegelbakker, Kerimüddin Erdişah, staat op het tegelwerk zelf vermeld. De polychrome omlijsting dateert mogelijk zelfs uit de tijd van de moskee van Mesud I in het midden van de twaalfde eeuw, wat deze tegels tot een van de oudste in Anatolië zou maken.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Boven de mihrab verrijst de maksurekoepel, het bewelfde travee gereserveerd voor de biddende sultan. De trommel en koepel dragen nog fragmenten van Seltsjoekse tegelkunst, geometrische sterrenpatronen en kalligrafie in turkoois, zwart en paars. Deze stukken doen ertoe omdat ze bewijs vormen. Ze laten zien dat de moskee ooit veel rijker was betegeld dan nu het geval lijkt, en geleerden gebruiken ze om de decoratie te reconstrueren die is verdwenen. De meester die de nabijgelegen mihrabtegels signeerde, Kerimüddin Erdişah, heeft hier mogelijk ook een hand in gehad. Hoe het volledige oorspronkelijke ontwerp eruitzag, kan niemand zeggen.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

De minbar is de preekstoel met treden van waaruit de vrijdagse preek wordt gehouden, en deze is het meest gevierde object in de moskee. Het is gesneden uit ebbenhout, dicht, donker hout dat details aanneemt als steen. De inscriptie van de maker zelf vermeldt de datum, 1155, en de maker, Hacı Mengüm Berti uit Ahlat. Die inscriptie maakt het tot het eerste gedateerde werk van Seltsjoekse kunst in Anatolië, ouder dan bijna al het andere in het gebouw. De panelen dragen diepe geometrische sterren, en daaronder opent een boogvormig deuropeningsmotief zich naar de trap. Meer dan acht eeuwen oud, staat de hele preekstoel nog steeds intact.

Dosseman · CC BY-SA 4.0

Buiten op de binnenplaats verlegt het verhaal de focus van gebed naar dynastie. Sultan Kilij Arslan II gaf opdracht voor dit graf, een tienzijdige toren met een steil kegelvormig dak, en plaatste deze binnen de eigen binnenplaats van de moskee. Een inscriptie op de façade legt zijn opdracht vast. Het plaatsen van de overleden familie naast de gebedshal was een ongewone keuze, en het vertelt hoe de moskee diende als het toneel van de dynastie. Rond de basis van het dak loopt het troonvers uit de Koran, een beschermingstekst voor de doden. Een paar blauwe tegels klampen zich nog vast aan de dakrand, het laatste spoor van de bekleding die ooit de hele kegel omhulde. Binnen wacht de dynastie zelf.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0

Binnen in de kümbet staan acht sarcofagen, bekleed met turkoois en kobaltkleurige tegels en bedekt met vloeiende Arabische kalligrafie. Ze bevatten de Seltsjoekse sultans van Roem, de dynastie die vanuit Konya regeerde. Slechts één bewoner is zeker: Kilij Arslan II, de sultan die het graf bouwde. De geleerde İ. Konyalı stelde de rest voor, waaronder Gıyaseddin Keyhüsrev de Eerste en Alaaddin Keykubad zelf, precies de sultan die de moskee zijn naam gaf, en hij somde nog vijf andere heersers op. Anderen hebben aangevoerd dat de groep nog meer sultans zou kunnen omvatten. Dit blijven voorstellen, geen zekerheden. Enkele van de machtigste mannen van middeleeuws Anatolië liggen hier, en de meesten van hen zijn nu naamloos.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0

Het tweede graf op de binnenplaats werd in marmer begonnen door sultan Izzeddin Keykavus I, dezelfde sultan die de grote noordelijke façade optrok. Zijn dood in 1219 brak het werk vroegtijdig af, en de achthoekige romp kreeg nooit de voltooiing die de bouwer ervan plande. Het wordt de Adsız Türbe genoemd, het naamloze mausoleum, omdat de vier mensen die erin begraven zijn niet kunnen worden geïdentificeerd. Het werd zeker gebouwd voor een van de Seltsjoekse sultans, maar zijn naam is verloren gegaan. De man die de poort van een moskee verplaatste, wordt voornamelijk herdacht door het gebouw dat hij halfvoltooid achterliet. Op deze ene binnenplaats markeerde een dynastie zijn geloof, zijn macht en zijn nagedachtenis, en de tijd heeft veel van die herinnering onvolledig gelaten.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0