Sagalassos Audiogids in het Nederlands

Welkom in Sagalassos, een oude stad die hoog op de hellingen van de berg Akdağ in het zuidwesten van Turkije is gebouwd. De ruïnes verspreiden zich over terrassen tussen ongeveer veertienhonderd en zestienhonderd meter boven zeeniveau, zeven kilometer van het kleine stadje Ağlasun. Dit was Pisidië, een ruige bergregio in het westelijke Taurusgebergte, en Sagalassos groeide uit tot de belangrijkste stad ervan. Wat deze plek zo opmerkelijk maakt, is hoeveel er bewaard is gebleven. Erosie bedolf de stad nadat ze was verlaten, en de afgelegen locatie heeft haar er wellicht voor behoed dat ze op grote schaal werd geplunderd. Sinds 1990 legt een team van de Katholieke Universiteit Leuven in België, onder leiding van Marc Waelkens, de stad blok voor blok bloot. Het monumentale centrum ligt nu open en verschillende gebouwen zijn weer in elkaar gezet. De klim die voor u ligt, voert door geplaveide straten, marktpleinen, thermen en fonteinen, helemaal tot aan een theater nabij de top. Het is een volledige Romeinse stad, aangelegd op een berghelling.

Ingeborg Simon · CC BY-SA 3.0

In 333 v.Chr. trok Alexander de Grote richting Perzië toen hij deze bergregio bereikte. Sagalassos was destijds een van de rijkste steden van Pisidië, met een bevolking van enkele duizenden inwoners. De Pisidiërs stonden bekend als een strijdlustig volk en zij verdedigden hun bergtoppen tegen hem. De stad viel desalniettemin en haar verovering markeert het begin van de gedocumenteerde geschiedenis van Sagalassos. Na de dood van Alexander verdeelden zijn opvolgers zijn rijk en kwam de regio in verschillende handen, van Antigonus tot mogelijk Lysimachus van Thracië, daarna de Seleuciden van Syrië en de Attaliden van Pergamon. Er gebeurde echter ook iets duurzamers. Het archeologisch bewijsmateriaal toont aan dat de lokale bevolking de Griekse cultuur snel overnam en de bergstad aan haar lange transformatie begon.

Ingo Mehling · CC BY-SA 3.0

De weg naar de oude stad loopt geleidelijk bergopwaarts en is geplaveid met grote platen van lokale kalksteen, waarvan sommige meerdere tonnen wegen. Straten als deze maakten deel uit van een weloverwogen plan. Sagalassos was aangelegd op terrassen die in de helling waren uitgehouwen; elk niveau had zijn eigen straten, pleinen en monumenten. Na de Griekse verovering bouwden de stadsbewoners hun bergstad op Hellenistische wijze en bleef ze eeuwenlang groeien. De straat leidt omhoog richting de agora's, de openbare pleinen die het hart van de stad vormden. Elk blok hier werd met de hand versleept en passend gemaakt, op een hoogte waar de wintersneeuw de locatie vandaag de dag nog steeds afsluit.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Een breed plein met versleten stenen bestrating opent zich voor u, omringd door de voetstukken van standbeelden die ooit lokale hoogwaardigheidsbekleders eerden. Dit was een van de twee agora's van de stad, het politieke en commerciële hart ervan. Rome lijfde Pisidië in de eerste eeuw v.Chr. in, en nadat de laatste vazalkoning in 25 v.Chr. stierf, werd de regio onderdeel van de provincie Galatië. Het grote moment van de stad kwam onder keizer Hadrianus. Hij benoemde Sagalassos tot de eerste stad van de provincie en maakte haar tot het centrum van de keizercultus, de officiële verering van de keizers. Gebouwen die in zijn tijd werden opgetrokken, waren volledig in Romeinse stijl. Tientallen openbare inscripties die rond deze pleinen zijn opgegraven, vermelden de lokale elite, wier families de monumentale groei van de stad aanstuurden. Een raadszaal hier, die dateert van rond 100 v.Chr., markeert de opkomst van de stad tot volwaardige stadsstatus.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Deze lage muren van steen en baksteen waren ooit een van de prachtigste gebouwen in de stad: de Keizerthermen. De bouw duurde ongeveer vijfenveertig jaar, van ongeveer 120 tot 165 n.Chr., en het complex werd door de eeuwen heen verschillende keren gerestaureerd, het meest recent tijdens een ambitieuze campagne na 500. Romeinse thermen waren veel meer dan alleen een plek om schoon te worden. Het was het sociale hart van de stad, waar mensen sportten, baadden, zaken bespraken en roddelden, en dit complex verbruikte meer water dan welk ander gebouw in Sagalassos ook. De thermen bleven tot in de vroege zevende eeuw deels in gebruik, een buitengewoon lange levensduur. Helemaal aan het eind werd een deel van de vloer een inzamelpunt waar menselijke uitwerpselen werden gemengd met kalk, waarschijnlijk om mest voor de nabijgelegen velden te maken. Het was ook hier, in dit complex, dat opgravers stuitten op enkele van de meest gevierde vondsten van de hele opgraving.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

In augustus 2007 brak het nieuws los over een sensationele ontdekking in het puin van de thermen. Het betrof een kolossaal standbeeld van keizer Hadrianus, fijn gedetailleerd uitgehouwen en afgebeeld in militaire kleding. Het is vermoedelijk vier tot vijf meter hoog geweest. De beeldhouwers waren slim te werk gegaan door de figuur in delen uit te houwen en ter plaatse met marmeren pennen in elkaar te passen. Ergens tussen de late zesde en vroege zevende eeuw deed een zware aardbeving de overwelving van de thermen instorten, en het standbeeld viel bij de verbindingen uit elkaar. De vondsten bleven komen. In augustus 2008 dook op dezelfde plek een kolossaal hoofd op van Faustina de Oudere, de vrouw van Antoninus Pius, en enkele dagen later een derde hoofd, ditmaal van Marcus Aurelius. Uitgehouwen marmeren tenen waarin gaten zijn geboord voor deuvels doen vermoeden dat een standbeeld van Sabina, de echtgenote van Hadrianus, wellicht nog in de buurt ligt. Het hoofd van Marcus Aurelius wordt nu bewaard in het Archeologisch Museum van Burdur, naast het hoofd van Hadrianus.

Photo: Ad Meskens · CC BY-SA 3.0

Op een eigen terras staat een marktgebouw met een cirkelvormig bouwwerk in het midden. In Romeinse steden werd een gebouw als dit een macellum genoemd, een speciale voedselmarkt, gescheiden van de algemene pleinen. Het ronde centrale element, bekend als een tholos, was typerend voor dit type, vaak een kleine tempel of fontein in het hart van de handel. Markten zoals deze voorzagen in het dagelijks brood van een provinciehoofdstad, naast het politieke leven dat zich op de agora's afspeelde. Voor een stad die zichzelf de eerste van Pisidië noemde, was het voeden van de bevolking een onderdeel van het behoud van haar rang.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Sagalassos stond bekend om zijn fonteinen, en dit fonteinhuis toont de praktische kant van die roem. Gebouwen als dit voorzagen in het dagelijkse water van de stad, voor drinken, koken en wassen, afkomstig uit bronnen boven de stad. Alleen al in de tweede eeuw sierden ten minste vier grote fonteinen, nymphaea genaamd, de Boven- en Beneden-Agora. Binnen stroomde water langs stenen bassins achter een zuilenrij, en de schaduw en nevel moeten op hete zomerdagen verlichting hebben geboden. Maar de fonteinen legden ook hun eigen problemen vast. In de laatste periode van de stad werden de waterspuwers in deze bassins door hun borstweringen kort afgesneden, omdat het water niet meer zo hoog kwam als voorheen. Het peil en de stroming van de watertoevoer namen gestaag af, een stille waarschuwing voor zwaardere tijden die zouden komen.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Deze terrasvormige ruïnes hoorden bij de raadszaal van de stad, het Bouleuterion, waar de bestuursraad van Sagalassos bijeenkwam. Een raad van burgers was een kenmerk van het stedelijk leven in de hellenistische en Romeinse tijd, en een stad die haar eigen zaken regelde, was een stad met werkelijk aanzien. Dit is de raadszaal waarover u bij de Beneden-Agora hoorde. Daarnaast staan de resten van een latere Byzantijnse kerk, een herinnering aan het feit dat Sagalassos tot in het christelijke tijdperk bleef voortbestaan. Twee gebouwen, twee tijdperken van burgerlijk leven, die één geheel vormen.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Langs de noordrand van de Boven-Agora verrijst het beroemdste gebouw van Sagalassos, het Antonijnse Nymphaeum. Het is een monumentale fontein van twee verdiepingen, ongeveer achtentwintig meter lang en negen meter hoog. De bouwers gebruikten zeven verschillende soorten steen, gekozen zodat de gevel oplicht in banden van verschillende kleuren. Het beeldhouwwerk dateert het uit de latere tweede eeuw, het tijdperk van de Antonijnse keizers, wier dynastie de fontein haar naam gaf. Wie ervoor betaalde, weet niemand. Een nymphaeum als dit veranderde gewoon stromend water in stadstheater, een passend schouwspel voor de stad die Hadrianus de eerste van Pisidië had genoemd.

Ingo Mehling · CC BY-SA 3.0