Sagalassos Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Sagalassos, starożytnym mieście wzniesionym wysoko na zboczach góry Akdağ w południowo-zachodniej Turcji. Ruiny rozciągają się na tarasach położonych na wysokości od około tysiąca czterystu do tysiąca sześciuset metrów nad poziomem morza, siedem kilometrów od małego miasteczka Ağlasun. Była to Pizydia, surowy region górski w zachodnim Taurusie, a Sagalassos stało się jego najważniejszym miastem. Tym, co czyni to miejsce niezwykłym, jest skala zachowanych obiektów. Erozja pogrzebała miasto po jego opuszczeniu, a jego odległe położenie mogło uchronić je przed masowym plądrowaniem. Od 1990 roku zespół z Katolickiego Uniwersytetu w Leuven w Belgii, pod przewodnictwem Marca Waelkensa, odkrywa je blok po bloku. Monumentalne centrum jest obecnie odsłonięte, a kilka budynków zostało zrekonstruowanych. Trasa wiodąca przed Państwem biegnie przez wykładane kamieniem ulice, place targowe, termy i fontanny, prowadząc aż do teatru w pobliżu szczytu. To całe rzymskie miasto, zaplanowane na górskim zboczu.

Ingeborg Simon · CC BY-SA 3.0

W 333 roku p.n.e. Aleksander Wielki zmierzał w stronę Persji, gdy dotarł do tego regionu górskiego. Sagalassos było wówczas jednym z najbogatszych miast w Pizydii, liczącym kilka tysięcy mieszkańców. Pizydyjczycy słynęli jako lud wojowniczy i bronili przed nim swoich wzgórz. Miasto i tak upadło, a jego podbój rozpoczyna spisana historia Sagalassos. Po śmierci Aleksandra jego następcy rozparcelowali jego imperium, a region przechodził z rąk do rąk, od Antygona po prawdopodobnie Lizymacha z Tracji, a następnie Seleucydów z Syrii i Attalidów z Pergamonu. Wydarzyło się także coś trwalszego. Zapis archeologiczny pokazuje, że miejscowa ludność szybko przyjęła kulturę grecką, a miasto górskie rozpoczęło swoją długą przemianę.

Ingo Mehling · CC BY-SA 3.0

Droga prowadząca do starożytnego miasta łagodnie pnie się pod górę, wyłożona wielkimi płytami lokalnego wapienia, z których część waży kilka ton. Ulice takie jak ta były częścią celowego planu. Sagalassos zostało rozplanowane na tarasach wyciętych w zboczu, a każdy poziom posiadał własne ulice, place i zabytki. Po podboju greckim mieszkańcy zbudowali swoje górskie miasto w stylu helleńskim, a ono rosło przez wieki. Ulica prowadzi w górę ku agorom, placom publicznym, które stanowiły serce miasteczka. Każdy blok został tu wciągnięty i dopasowany ręcznie, na wysokości, na której zimowy śnieg do dziś zamyka to stanowisko.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Przed Państwem rozciąga się szeroki plac z wytartych kamiennych płyt, otoczony bazami posągów, które kiedyś upamiętniały lokalnych dostojników. Była to jedna z dwóch agor miasta, jego polityczne i handlowe serce. Rzym wchłonął Pizydię w I wieku p.n.e., a po śmierci ostatniego króla klienckiego w 25 roku p.n.e. region stał się częścią prowincji Galacja. Wielki moment miasta nadszedł za panowania cesarza Hadriana. Nazwał on Sagalassos pierwszym miastem prowincji i uczynił je centrum kultu cesarskiego, oficjalnego kultu cesarzy. Budynki wzniesione za jego czasów były w pełni rzymskie w stylu. Dziesiątki publicznych inskrypcji wykopanych wokół tych placów dokumentują lokalną elitę, której rodziny napędzały monumentalny rozwój miasta. Znajdująca się tu sala rady, datowana na około 100 rok p.n.e., wyznacza awans miasta do pełnego statusu miejskiego.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Te niskie mury z kamienia i cegły były kiedyś jednym z najwspanialszych budynków w mieście, Rzymskimi termami cesarskimi. Budowa trwała z grubsza czterdzieści pięć lat, od około 120 do 165 roku n.e., a kompleks był wielokrotnie odrestaurowywany na przestrzeni wieków, ostatnio podczas ambitnej kampanii po 500 roku. Łaźnia rzymska była czymś znacznie większym niż miejscem dbania o czystość. Była towarzyskim sercem miasteczka, w którym ludzie ćwiczyli, kąpali się, rozmawiali o interesach i plotkowali, a te termy zużywały więcej wody niż jakikolwiek inny budynek w Sagalassos. Termy pozostały częściowo w użyciu aż do wczesnego VII wieku, co stanowi niezwykle długi okres eksploatacji. Pod sam koniec część podłogi stała się punktem gromadzenia, w którym ludzkie odchody mieszano z wapnem, prawdopodobnie w celu wytworzenia nawozu dla pobliskich pól. To właśnie tutaj, w tym kompleksie, badacze natknęli się na jedne z najbardziej znanych znalezisk z całych wykopalisek.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

W sierpniu 2007 roku nadeszły wieści o sensacyjnym odkryciu w gruzach term. Był to kolosalny posąg cesarza Hadriana, wyrzeźbiony z wielką dbałością o szczegóły i przedstawiony w stroju wojskowym. Uważa się, że miał od czterech do pięciu metrów wysokości. Rzeźbiarze postąpili pomysłowo: wykuli postać w elementach i spasowali je na miejscu za pomocą marmurowych czopów. Między końcem szóstego a początkiem siódmego wieku potężne trzęsienie ziemi doprowadziło do zawalenia sklepienia term, a posąg rozpadł się wzdłuż łączeń. Znaleziska napływały nadal. W sierpniu 2008 roku w tym samym miejscu odnaleziono kolosalną głowę Faustyny Starszej, żony Antoninusa Piusa, a kilka dni później trzecią głowę, tym razem Marka Aureliusza. Rzeźbione marmurowe palce stóp z wywierconymi otworami na kołki sugerują, że w pobliżu wciąż może spoczywać posąg Sabiny, małżonki Hadriana. Głowa Marka Aureliusza jest obecnie przechowywana w Muzeum Archeologicznym w Burdur, obok głowy Hadriana.

Photo: Ad Meskens · CC BY-SA 3.0

Na osobnym tarasie stoi budynek targowy z okrągłą strukturą pośrodku. W rzymskich miastach taki budynek nazywano makellum, był to dedykowany targ żywnościowy, odrębny od ogólnych placów. Okrągły element centralny, zwany tolosem, był typowy dla tego rodzaju budowli, stanowiąc często małą świątynię lub fontannę w sercu handlu. Takie rynki zapewniały codzienne utrzymanie prowincjonalnej stolicy, równolegle do życia politycznego toczącego się na agorach. Dla miasta, które mianowało się pierwszym miastem Pizydii, zapewnienie wyżywienia mieszkańcom było częścią utrzymania jego rangi.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Sagalassos słynęło ze swoich fontann, a ten budynek fontanny ukazuje praktyczną stronę tej sławy. Podobne budowle dostarczały mieszkańcom codzienną wodę do picia, gotowania i prania, czerpanej ze źródeł położonych powyżej miasta. W samym tylko drugim wieku Agorę Górną i Agorę Dolną zdobiły co najmniej cztery wielkie fontanny, zwane nimfeami. Wewnątrz woda płynęła wzdłuż kamiennych basenów za kolumnadą, a cień i aerozol wodny z pewnością przynosiły ulgę w gorące letnie dni. Jednak fontanny odnotowały również własne problemy. W ostatnim okresie istnienia miasta wypływy wody w tych basenach zostały skrócone i zrównane z ich parapetami, ponieważ woda nie docierała już tak wysoko jak wcześniej. Poziom i przepływ dostarczanej wody stale spadały, co stanowiło ciche ostrzeżenie przed nadchodzącymi trudnymi czasami.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Te tarasowate ruiny należały do miejskiej sali obrad, buleuterionu, w którym spotykała się rada zarządzająca Sagalassos. Rada obywatelska była znakiem rozpoznawczym hellenistycznego i rzymskiego życia miejskiego, a miasto, które zarządzało własnymi sprawami, miało znaczącą pozycję. To właśnie ta sala obrad, o której słyszeli Państwo przy agorze dolnej. Obok stoją pozostałości późniejszego kościoła bizantyjskiego, przypominające, że Sagalassos przetrwało aż do czasów chrześcijańskich. Dwie budowle, dwie epoki życia miejskiego, dzielące jedną przestrzeń.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Wzdłuż północnego skraju Agory Górnej wznosi się najsłynniejszy budynek w Sagalassos, Nimfeum Antoninów. Jest to monumentalna fontanna o dwóch kondygnacjach, licząca około dwudziestu ośmiu metrów długości i dziewięciu metrów wysokości. Jej budowniczowie użyli siedmiu różnych rodzajów kamienia, dobranych tak, aby fasada lśniła pasami w różnych kolorach. Rzeźbienia datują ją na późniejszy drugi wiek, epokę cesarzy z dynastii Antoninów, od której fontanna wzięła swoją nazwę. Kto za nią zapłacił, nikt nie wie. Takie nimfeum zamieniało zwykłą płynącą wodę w teatr miejski, będący godną wizytówką miasta, które Hadrian nazwał pierwszym miastem Pizydii.

Ingo Mehling · CC BY-SA 3.0