Perge Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Perge, niegdyś stolicy rzymskiej prowincji Pamphylia Secunda. W II wieku naszej ery miasto to zaliczano do najpiękniejszych w Anatolii, rywalizowało ono z Side o miano najważniejszego ośrodka w Pamfilii. Ten teatr stał poza murami miejskimi, w pobliżu stadionu, i był większy niż teatry w Myrze i Patarze. Około trzynastu tysięcy widzów mogło wypełnić jego siedzenia. Znajdujący się naprzeciwko budynek sceniczny stanowił prawdziwy cud tego miejsca. Jego fasada była ozdobiona marmurowymi reliefami przedstawiającymi życie Dionizosa, boga wina i teatru. Sceny biegną wzdłuż frontu w uformowanych w ramach panelach, niemal jak kadry filmu. Kiedy budynek sceniczny później uległ zawaleniu, wiele paneli zostało poważnie uszkodzonych. Sceny z Dionizosem można jednak nadal śledzić niemal odcinek po odcinku. Znajdująca się poniżej orkiestra była kiedyś otoczona balustradą, co świadczy o tym, że tutejsze spektakle zmieniały się wraz z upływem czasu.

Photo: 07özlem arlı · CC BY-SA 3.0

Siedzenia opowiadają tutaj własną historię. Kawea, wielki wachlarz kamiennych ław, wznosiła się w dwóch kondygnacjach. Dziewiętnaście rzędów znajdowało się na dole, a dwadzieścia trzy kolejne wyżej, pnąc się w górę od półkolistej orkiestry, która była nieco szersza niż półkole. Balustrady otaczały tę orkiestrę, a te bariery zmieniają sposób odbioru budynku. W teatrach rzymskiego Wschodu przestrzenie takie mogły być przystosowywane do walk gladiatorów oraz starć z dzikimi zwierzętami, widowisk popularnych w tamtej epoce. Zapory oddzielały walczących od wszystkich pozostałych. Tak więc ta sama posadzka, która mieściła chór, mogła zostać oczyszczona pod walkę, podczas gdy tłum obserwował widowisko z tych samych ławek. Balustrady są dowodem na to, że w Perge, obok sztuk teatralnych, organizowano takie igrzyska.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Sportowcy mieli własną arenę. Ten stadion to jeden z najlepiej zachowanych obiektów tego typu z czasów starożytnych, długi, wąski prostokąt zbudowany z lokalnego zlepieńca. Ciągnie się na długości około 234 metrów od jednego końca do drugiego. Szerokość wynosi 34 metry. Północny, krótszy koniec zakrzywia się w kształcie podkowy, a południowy pozostaje otwarty. Prace nad nim rozpoczęto prawdopodobnie w drugiej połowie I wieku naszej ery. Około dwanaście tysięcy widzów mogło znaleźć miejsce na jego kamiennych ławach. Cała konstrukcja spoczywa na siedemdziesięciu sklepionych komorach pod widownią. Trzydzieści tych sklepień znajdowało się wzdłuż każdego dłuższego boku, a kolejnych dziesięć przy zamkniętym północnym łuku. Nie były to magazyny. Służyły jako sklepy, a umieszczone nad nimi napisy wymieniały handlarza oraz oferowane towary. Sport i handel współistniały tu w jednym budynku, a tłum spędzał czas pomiędzy wydarzeniami.

Carlos Delgado · CC BY-SA 3.0

Żadne funkcjonowanie tego miasta nie było możliwe bez wody, a Rzym zaprojektował jej dostawy na wielką skalę. W epoce rzymskiej Perge było zasilane przez dwa akwedukty. Jeden ciągnął się przez 11 kilometrów z okolic wodospadu Kurşunlu, zbudowany prawdopodobnie w celu zaopatrywania łaźni. Późniejsza linia miała 21 kilometrów długości i czerpała większy przepływ z rzeki Düden. Łukowate konstrukcje wodociągowe, takie jak ta, stały na otwartej przestrzeni wokół stanowiska, niosąc na swoich grzbietach kanały. Zadaniem budowniczych był spadek. Woda płynie tylko w dół, więc akwedukt musiał opadać miarowo i łagodnie, kilometr po kilometrze, przez doliny i otwarty teren. Każda fontanna, łaźnia i kanał w Perge zaczynały się od takich właśnie linii.

Paul VanDerWerf from Brunswick, Maine, USA · CC BY 2.0

Ta późnorzymska brama prowadziła do otoczonego murami miasta, a historia najsłynniejszych gości Perge zaczyna się właśnie przy takiej bramie. W 46 roku, według Dziejów Apostolskich, Paweł i Barnaba przybyli tu podczas swojej pierwszej podróży misyjnej. To właśnie w Perge Jan Marek ich opuścił i zawrócił do Jerozolimy. Miasto leżało przy Via Sebaste, rzymskiej drodze zbudowanej po 25 roku przed naszą erą, która łączyła Perge z Antiochią Pizydyjską. Dzięki temu stanowiło naturalny punkt etapowy podróży w głąb lądu. Gdy Paweł wracał z Pizydii, nauczał w Perge. Chrześcijaństwo zakorzeniło się tutaj. W czwartym wieku, za panowania Konstantyna Wielkiego, Perge stało się ważnym ośrodkiem chrześcijaństwa i utrzymało tę pozycję przez wiek piąty i szósty. Jedna z tutejszych świętych, Matrona z szóstego wieku, uciekła od znęcającego się nad nią męża, przebierając się za mnicha imieniem Babylos. Gdy ją zdemaskowano, została wysłana do żeńskiego klasztoru, a z czasem stanęła na czele konwentu w Konstantynopolu. Zapamiętano ją dzięki darowi cudownego uzdrawiania, a zmarła w wieku stu lat.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Kąpiele w Perge stanowiły miejski luksus na wielką skalę. Kompleks łaźni południowych, stworzony w pierwszym wieku naszej ery, jest jedną z najlepiej zachowanych budowli w mieście. Wyróżnia się rozmiarem i monumentalnością, a także dużą kolekcją rzeźb znalezionych wewnątrz. Rzymska łaźnia była ciągiem pomieszczeń, a nie pojedynczą salą. Kąpiący się zaczynali w szatniach, przechodzili przez ciepłe sale, które przygotowywały ich na wyższą temperaturę, i kończyli w kaldarium, gorącym pomieszczeniu, którego wysokie łuki stoją tutaj do dziś. Cały budynek został zaprojektowany wokół tego przejścia od chłodu do gorąca. Obok łaźni stało nimfeum południowe, monumentalna fontanna, której system hydrauliczny zaopatrywał je w wodę.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Ciepło w kaldarium wytwarzano pod podłogą. Rzymscy budowniczowie wznieśli ją na małych ceglanych filarach, połączonych łukami podobnymi do tych, które tutaj odsłonięto. Piec palił się na zewnątrz gorących pomieszczeń, a jego gorące powietrze swobodnie krążyło w przestrzeni pod podniesioną podłogą. Ceglane kanały grzewcze przenosiły je również w górę wewnątrz ścian, dzięki czemu kąpiący się odczuwał ciepło jednocześnie od dołu i z boków. Oto mechanizm, który odpowiadał za temperaturę kaldarium.

Wolfgang Sauber · CC BY-SA 3.0

Agora stanowiła handlowe i polityczne serce Perge, plac o bokach długości około siedemdziesięciu sześciu metrów. Kramy otaczały otwarty dziedziniec ze wszystkich czterech stron. Podłogi niektórych z nich pokryte były mozaiką. Każdy kram miał dwoje drzwi: jedne otwierały się na agorę, drugie na otaczające ją ulice. Po stronie południowej, gdzie teren obniżał się, kramy wznosiły się na dwie kondygnacje. Na środku placu stała widoczna tutaj okrągła konstrukcja, budynek fontanny o średnicy około trzynastu i pół metra. Woda w centrum miejsca targowego była zarówno ozdobą, jak i koniecznością. Wiele wieków później plac zmienił się wraz z miastem. W okresie bizantyjskim wszystkie główne wejścia, poza zachodnim, zostały zamurowane. Północne wejście prawdopodobnie służyło jako kaplica. Plac targowy stał się częścią chrześcijańskiego miasta.

Photo: The7bab · CC BY-SA 4.0

Nóż rzeźnicki, wyryty w marmurze, mówił kiedyś klientom wszystko, co musieli wiedzieć. Ten pęknięty panel to szyld sklepowy, emblemat rzemieślnika wykuty w kamieniu. Wielu klientów w rzymskim mieście nie potrafiło czytać, więc szyld musiał informować o rodzaju działalności na pierwszy rzut oka. Nóż oznaczał mięso, a inne zawody miały własne emblematy w tym samym stylu. Handlarze w całym Perge reklamowali się w ten sposób, zarówno na placu targowym, jak i w sklepach mieszczących się w sklepieniach pod siedzeniami stadionu.

Wolfgang Sauber · CC BY-SA 3.0

Zanim nastał Rzym, Perge było twierdzą. Mury hellenistyczne, wzniesione w trzecim wieku przed naszą erą, miały trzy bramy, a ta południowa była szczególnie monumentalna. Dwie okrągłe wieże, wysokie na trzy kondygnacje i niegdyś zwieńczone stożkowymi dachami, flankowały wejście. Za nimi rozciągał się dziedziniec w kształcie podkowy. Te wieże czuwały nad epoką podbojów i wojen. W trzysta trzydziestym czwartym roku przed naszą erą Aleksander Wielki został tutaj powitany wraz ze swoją armią, gdy przemieszczał się wzdłuż wybrzeża. Miasto miało powody, by się ufortyfikować. Prace nad murami dolnego miasta rozpoczęto w dwieście dwudziestym trzecim roku przed naszą erą, a wieże te stanowiły oblicze, jakie Perge pokazywało niebezpiecznemu światu. Wciąż wznoszą się przy południowym wejściu do miasta.

Photo: Interfase · CC BY-SA 4.0