Olimpos Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Olimpos, starożytnym mieście w Licji, na tureckim wybrzeżu Morza Śródziemnego. Przyjmuje się, że Olimpos założono około 300 r. p.n.e., w okresie hellenistycznym, a o charakterze miasta zadecydowało jego położenie. Przez głęboką, zalesioną dolinę przepływa strumień, który wpada do Morza Śródziemnego. Zabudowania miasta rozciągały się wzdłuż obu brzegów tego strumienia, zamiast gromadzić się na jednym wzgórzu. Taki układ odzwierciedla sposób, w jaki ludzie docierali do Olimpos – drogą wodną – oraz to, jak miasto funkcjonowało dzięki handlowi morskiemu. Zajmuje ono swoje miejsce wśród znanych miast portowych Licji, obok Patary, Miry i Faselis. Ludzie osiedlali się tutaj i odbudowywali miasto w czasach hellenistycznych, rzymskich i bizantyjskich, łącznie przez około tysiąc dwieście lat. W pobliżu wejścia wśród drzew stoją zrujnowane kamienne mury i łuki. Ruiny nie mówią już, czemu służyły te budowle.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Olimpos leży w Parku Narodowym Wybrzeża Beydağları i ten fakt kształtuje dzisiaj całą dolinę. Plaża u ujścia potoku jest lęgowiskiem morskich żółwi Caretta caretta, dlatego brzeg jest objęty ochroną jako teren przyrodniczy. Zabudowa pozostaje niska, a ruiny toną w sosnach i zieleni, zamiast chować się za hotelowymi murami. Współczesny Olimpos zyskał sławę dzięki zupełnie innemu rodzajowi noclegów. Wzdłuż doliny ciągną się domki na drzewach i otwarte pola namiotowe, przyciągające studentów i turystów z plecakami bardziej niż tłumy z kurortów. Przez ten rejon przebiega również długodystansowy szlak pieszy Szlak Licyjski, dlatego wielu gości przybywa tu pieszo. Znajdujące się w pobliżu niskie kamienne mury to fundamenty kompleksu wejściowego składającego się z małych pomieszczeń.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Najwcześniejsza pisemna wzmianka o Olimpos pochodzi od greckiego geografa Strabona. Powołując się na Artemidora z Efezu, wymienia on je wśród sześciu miast Związku Lickiego posiadających najwyższe prawo głosu. Każde z tych miast miało trzy głosy w federalnym zgromadzeniu, co było maksimum dozwolonym przez Związek. Taki status Olimpos odnotowywano do drugiej połowy II wieku p.n.e. Jak na średniej wielkości miasto, była to elita, na którą miasto wydawało pieniądze. Najwspanialszym dowodem na to jest cmentarz. W północnej części doliny, na dziedzińcach zgromadzone są monumentalne kamienne grobowce, zbudowane z ciosanych bloków i mające robić wrażenie. Prestiż Związku objawiał się tutaj w kamieniu, zarówno dla zmarłych, jak i żyjących. Osoby złożone w tych konkretnych grobowcach pozostają bezimienne w świetle dotychczasowych odkryć.

Flickr user: Camera on autopilot Tallinn, Estonia/Kranj, Slovenia https://www.flickr.com/people/ganbei/ · CC BY 2.0

Wykopaliska w Olimpos przyniosły ponad pięćdziesiąt inskrypcji, zbadanych przez epigrafików pracujących w zespole archeologicznym. Prawie wszystkie wymieniają mieszkańców jako Olympenos, Olympene lub Olympenoi, czyli lud Olimpos. Wszystkie te kamienie stanowią zapis historii miasta. Jeden z nich, na grobowcu, należy do Marka Aureliusza Archepolisa, który piastował urząd liciarchy, czyli najwyższą godność Związku Licyjskiego. Jego grobowiec dowodzi, że w drugim wieku naszej ery Olimpos nadal znajdował się w gronie elit Związku. Ten sarkofag nosi imię Antimachosa, chociaż kamień nie zdradza, kim był poza tym imieniem. Jego wielka pokrywa zsunęła się i pękła, a w płycie nad komorą grobową wybito otwór.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Rzymskie Olimpos było miastem zreorganizowanym. Pod administracją cesarską miasto rozplanowano ponownie w regularny sposób, a niedawne badania przyniosły wiele nowych informacji na temat jego łaźni, świątyni, głównej ulicy i mostu. Plan ten miał swoją logikę. Budynki użyteczności publicznej, takie jak łaźnie, skupiały się w południowej połowie miasta, podczas gdy grobowce i świątynie koncentrowały się w części północnej. Okręg ten należy do świętej północnej części. Dwa stojące filary obramowują fasadę świątyni, zbudowany z dużych, starannie dopasowanych bloków szarego kamienia wokół wysokiego wejścia. Nawet w ruinie ranga budowli jest oczywista. Pozostałości nie odnotowały, którego boga czczono w tym miejscu.

Photo: Magurale · CC BY-SA 4.0

Z tą doliną wiąże się pewna historia, która dotyczy Aleksandra Wielkiego. Podczas swojej kampanii zimował w Fazelis, mieście portowym sąsiadującym z Olimpos, i to jest fakt znany. Niektórzy historycy przypisują mu również wizytę w Olimpos, twierdząc, że przybył na południe, aby zapewnić sobie lojalność miasta. Ta wizyta opiera się raczej na tradycji niż na pewnych przekazach, jest więc legendą, a nie historią. Sam portal świątyni jest całkiem solidny. Jego ościeże i nadproże wciąż stoją na swoim miejscu, co czyni go jednym z najbardziej kompletnych oblicz w dolinie. Drzewa rosną teraz w jego środku, wypełniając portal tam, gdzie dawniej wizerunek bóstwa zwrócony był na zewnątrz.

Photo: Gunthram · CC BY-SA 3.0

Potok przepływający obok tego kamiennego filara był sercem Olimpos. Dawał miastu port i handel, a także dzielił miasto na dwoje, część północną i południową, połączone mostem o trzech przęsłach. Jeden filar tego mostu wciąż stoi w korycie potoku, a spoza drzew widać morze, do którego kiedyś wpływały statki. Ten ukryty dostęp do morza miał mroczną stronę. W pierwszym wieku przed naszą erą źródła pisane mówią o Olimpos głównie w związku z piractwem. Przywódca piratów Zeniketes sprawował tu władzę, dopóki Rzym nie miał tego dość. Rzym obawiał się o handel swoich kupców w regionie, a własna flota Związku Lickiego była zbyt słaba, by podjąć działanie. Rzym wysłał więc generała Publiusza Serwiliusza Watię przeciwko wschodnim miastom lickim. Oblężył on twierdzę Zeniketesa wokół Olimpos. Kiedy opór stał się bezcelowy, Zeniketes spalił się wraz z rodziną, zamiast dać się wziąć żywcem. Miasto zapłaciło za jego bunt. Zostało wydalone ze Związku Lickiego, ziemie jego zwolenników zostały skonfiskowane, a Olimpos zostało ponownie przyjęte dopiero w pierwszym wieku naszej ery.

Photo: Gunthram · CC BY-SA 3.0

Ta kamienista alejka to Ulica Mostowa, wytyczona w okresie cesarstwa rzymskiego, która wyjaśnia, jak miasto zostało skonstruowane. Biegła z północy na południe, przecinając główną arterię wschód-zachód, Ulicę Portową, i prowadząc przez most w kierunku dużego placu w południowej części miasta. Olimpos wzorowało się na planie hipodamejskim, a jego ulice i zaułki krzyżowały się pod kątem prostym niczym siatka. Wykopy na całej tej przestrzeni przyniosły nieoczekiwane odkrycie. Mur obronny jest tu starszy niż ulica. Jego brama została częściowo rozebrana, gdy przeprowadzono przez nią Ulicę Mostową. Mury te są najwcześniejszymi znanymi pozostałościami architektonicznymi w mieście, wzniesionymi z muru wielobocznego, i można je datować najwcześniej na 76 rok przed naszą erą.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Południowa strona doliny była terenem mieszkalnym Olimpos, a ukształtowanie terenu zmuszało budowniczych do pomysłowości. Domy stoją na stromych tarasach, jeden nad drugim, a każdy poziom jest podtrzymywany przez kamienny mur oporowy. Między tarasami biegną przejścia wschód-zachód, a schody je łączą, dzięki czemu sąsiedzi przemieszczali się między poziomami pieszo, po stopniach wbudowanych w stok. Po tych schodach można wspinać się do dzisiaj. Budowanie na zboczu wąskiej doliny oznaczało piętrzenie życia w pionie, a domy piętrzyły się na zboczu wzgórza, podczas gdy potok płynął wzdłuż dna doliny poniżej. Kto mieszkał w tych konkretnych domach i jak dobrze mu się powodziło, tego ruiny nie zdradzają.

Photo: Magurale · CC BY-SA 4.0

Największą ruiną po tej stronie potoku jest kompleks łaźni znany jako Łaźnie Wespazjana. Nazwa pochodzi od cesarza Wespazjana i wynika z długiej tradycji tego miejsca, a nie z jakiejkolwiek wyrytej inskrypcji. Budowla ta wpisuje się w rzymski plan miasta, w którym budynki użyteczności publicznej, takie jak łaźnie, skupiono w południowej połowie, podczas gdy północ zachowała grobowce i świątynie. Najbardziej uderzającym elementem, który przetrwał, są łuki. Wielkie łuki z cegły i kamienia wznoszą się rzędami, a ich stopy giną w krzewach i bluszczu, pokazując, jak wysoki mógł być rzymski budynek łaźni. Rzymskie kąpiele były sprawą publiczną, popołudniową instytucją. Łaźnie tamtej epoki były zazwyczaj ogrzewane gorącym powietrzem przemieszczającym się pod podłogami podniesionymi na filarach. Czy ten budynek funkcjonował w ten sposób, nie zostało dotychczas potwierdzone na podstawie zgromadzonych dowodów.

Photo: Seckinevcim · CC BY-SA 4.0