Myra Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Myrze, licyjskim mieście położonym nad rzeką Myros, na żyznej równinie Demre między górami a morzem. Nad zielenią cała ściana klifu została wykuta w grobowce – miasto umarłych patrzące w dół na miasto żywych. Myra należała do Ligi Licyjskiej, sojuszu miast rządzących tym wybrzeżem, od 168 r. p.n.e. Grecki geograf Strabon zaliczył ją do największych miast tego sojuszu. We wczesnym Cesarstwie Rzymskim mieszkało tu prawdopodobnie około pięciu tysięcy ludzi i wciąż uważano ją za metropolię. Poniżej klifów leżały teatry, łaźnie i port; powyżej wznoszą się dwie wielkie nekropolie. Jedna to nekropolia rzeczna, w górę rzeki wzdłuż Myros. Druga, nekropolia morska, znajduje się na północny zachód od teatru. Obie zostały wykute w pionowej skale jako fasady świątyń i domów.

Rab Lawrence · CC BY 2.0

Te rzeźbione twarze niegdyś wieńczyły ścianę za sceną teatru. Pochodzą ze scaenae frons, wysokiej, dekorowanej fasady, która tworzyła tło dla każdego przedstawienia. Blok przedstawia maski teatralne przeplatające się z wijącą się roślinnością i ozdobami architektonicznymi. Niektóre twarze mają szeroko otwarte usta, inne zachowują spokojny, zamknięty wyraz – to wizualny język komedii i dramatu. Umieszczone na ścianie scenicznej, maski ogłaszały przeznaczenie budynku każdemu, kto wchodził. Każda z nich została głęboko wyryta, tak aby cień nadawał jej wyrazistość nawet z dużej odległości. Bloki leżą teraz przewrócone i rozdzielone, ale praca dłuta jest wciąż ostra. Jest wystarczająco ostra, by pokazać każdą zmarszczkę i fałdę, które kamieniarze nadali tym twarzom.

Photo: Elelicht · CC BY 3.0

Obok masek, zupełnie inna twarz czuwa nad teatrem. Ta Meduza jest wyrzeźbiona w głębokim reliefie, z wężami wijącymi się we włosach i skrzydłami rozpostartymi przy skroniach. W dekoracji grecko-rzymskiej głowa Meduzy była elementem apotropaicznym – twarzą mającą odwracać zło. Szerokie oczy i otwarte usta miały odstraszać zło, a nie publiczność. Kamieniarze nadali jej kręcone loki i dzikie, niewzruszone spojrzenie, a dzieło przetrwało nadzwyczaj dobrze. Gdzieś w architekturze teatru stała na straży wszystkich zgromadzonych tutaj. Jej dokładna pierwotna pozycja w architekturze pozostaje niepewna.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Te schody i masywne mury to mechanizm znajdujący się pod siedzeniami. Rzymscy budowniczowie wyposażyli teatr w sklepione podkonstrukcje: korytarze z kolebkowymi sklepieniami i schody zwane womitoriami, które kierowały widzów w górę do rzędów. Ludzie wchodzili na poziomie gruntu, rozdzielali się na przejścia i wchodzili bezpośrednio na swoje miejsca, dzięki czemu duże tłumy docierały na siedzenia bez przecinania swoich ścieżek. Pierwotny teatr w tym miejscu był hellenistyczny, zbudowany przy zboczu wzgórza w greckim stylu. Rzymska przebudowa zastąpiła ten układ tą zaprojektowaną podkonstrukcją z kamiennych sklepień. Wielkie bloki ciosowe są ściśle dopasowane do siebie, a w przejściach jest chłodno nawet w letnie upały. Z tych mrocznych korytarzy publiczność wychodziła prosto w pełne światło dzienne i widok na scenę.

Photo: Interfase · CC BY-SA 4.0

Wielki półokrąg widowni opiera się o klif, a skalna przepaść wznosi się tuż za nim. Ten teatr został zniszczony przez trzęsienie ziemi w 141 roku i odbudowany później w wielkiej rzymskiej skali. Ta odbudowa była głównym projektem miejskim swoich czasów i uczyniła teatr centralnym punktem dolnego miasta. Nad najwyższymi rzędami klif wciąż skrywa licyjskie grobowce skalne – zmarli z Myry zachowali swoje miejsce nad sceną. W pobliżu teatru znajdują się pozostałości rzymskich łaźni i późniejszych budynków, częściowo oczyszczone z ziemi. Znaczna część starożytnego miasta wciąż leży pogrzebana pod aluwialnym mułem naniesionym z gór. Akropol na górze nad teatrem jest w dużej mierze zniszczony. To, co wzniesiono po trzęsieniu ziemi, jest tym, co przetrwało na stanowisku.

Photo: Elelicht · CC BY 3.0

U stóp widowni leżą rozsypane upadłe bloki i bębny kolumn. Płaski półokrąg za nimi to orkiestra, na której chór, muzycy i aktorzy występowali przed budynkiem scenicznym. Wysoka ściana sceniczna służyła im za tło, a cały ten budynek zaprojektowano z myślą o widowiskach. Prace wykopaliskowe są tu nowością: systematyczne wykopaliska w Myrze i jej porcie rozpoczęły się w 2009 roku pod kierunkiem archeologa Nevzata Çevika. W lutym 2021 roku jego zespół z Uniwersytetu Akdeniz ogłosił niezwykłe odkrycie. Na światło dzienne wyszły dziesiątki figurek z terakoty, mających około 2200 lat, z częściowo zachowaną farbą. Przedstawiają one mężczyzn, kobiety, kawalerię, zwierzęta oraz greckie bóstwa, a niektóre noszą imiona artystów. Wraz z nimi natrafiono na inne znaleziska z teatru hellenistycznego, wykonane z ceramiki, brązu, ołowiu i srebra. Znaleziska te należą do najwcześniejszej fazy teatru, sprzed rzymskiej przebudowy. Czy figurki zostały złożone rytualnie, czy po prostu wyrzucone, tego archeolodzy nie potrafią jeszcze powiedzieć.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Z wysokich rzędów teatru roztacza się widok na zamuloną równinę w kierunku morza. Port Myry znajdował się w Andriake, w dół rzeki – nie było to osobne miasto, lecz port Myry i jej zewnętrzna dzielnica. Aby obronić się przed napadami piratów, mieszkańcy rozciągnęli łańcuch w poprzek ujścia rzeki. W 42 roku przed naszą erą dowódca o imieniu Lentulus Spinther, wysłany przez Brutusa, aby wymusić pieniądze z Myry, zerwał ten łańcuch i wpłynął do portu. Około roku 60 zawinął tu inny statek ze znanym pasażerem. Apostoł Paweł, podróżujący jako więzień pod eskortą rzymskiego centuriona, przesiadł się na inny statek w Myrze w drodze z Cezarei do Rzymu na proces. Przybył przybrzeżnym statkiem handlowym i kontynuował podróż statkiem zapewnionym na tę przeprawę. Później cesarz Hadrian zbudował w Andriake spichlerz z siedmioma wielkimi salami. Ma pięćdziesiąt sześć metrów długości i do dziś stoi jako pomnik portu. Przez stulecia rzeka stale znosiła muł z gór, aż port się zamulił, a morze cofnęło. To sprawia, że równina jest teraz taka płaska i zielona.

Jean-Marc Astesana from Voisins le Bretonneux, France · CC BY-SA 2.0

Wysoko na klifie na północny zachód od teatru czołowe rodziny Myry zostały złożone do spoczynku w miejscu z najlepszym widokiem w mieście. Licyjczycy wykuli swoje elitarne grobowce w pionowej skale, wysoko nad osadą, gdzie każda fasada pozostaje widoczna. Grobowce naśladują domy i świątynie – domostwa dla zmarłych, wykute w żywej skale. Mówi się, że uskrzydlone istoty unosiły dusze zmarłych do zaświatów, co jest starą licyjską opowieścią wyjaśniającą, dlaczego grobowce stoją tak wysoko. Niezależnie od dokładnego powodu, efekt jest niezaprzeczalny: cmentarze przekształcone w pomnik, widoczne z pól, rzeki i morza. Z dołu rzeźbione fronty wyglądają jak zbocze wzgórza zapełnione domami z zatrzaśniętymi drzwiami.

Photo: Aerdemsenturk · CC BY-SA 4.0

Z bliskiej odległości jeden z grobowców pokazuje dokładnie, jak pracowali kamieniarze. Ta fasada kopiuje front domu: trójkątny tympanon u góry, a poniżej końce belek dachowych oraz ościeżnicę, wszystko wykute w żywej skale. Licyjskie domy budowano z drewna, a kamień odtwarza tę konstrukcję element po elemencie – końce belek, nadproża, ramy. Nad drzwiami biegnie inskrypcja w języku licyjskim, wyryta dla właściciela grobowca. Takie teksty oznaczają grobowce jako własność konkretnych osób. Pełny odczyt tej inskrypcji oraz imię jej właściciela pozostają niepewne. Pewne jest natomiast rzemiosło: drewniany budynek trwale przeniesiony w skałę.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Niektóre grobowce zawierają postacie, a także elementy architektury. W tympanonie tego grobowca ludzkie postacie stoją wewnątrz obramowanego pola, wyrzeźbione w reliefie. Figuralne reliefy grobowe w Myrze poświadczone są od IV wieku przed naszą erą. Sceny takie zazwyczaj przywodzą na myśl osobę, którą grobowiec honorował, oraz świat, w którym żyła. Co dokładnie robią te postacie – codzienne życie, rytuał, pożegnanie – nikt nie może powiedzieć z pewnością. Rzeźba jest zniszczona, ale zarysy ciał i gestów są nadal wyraźnie widoczne. Zmarłym z tego klifu oddawano cześć za pomocą wizerunków, a nie tylko słów.

Photo: Interfase · CC BY-SA 4.0