Myra Audiogids in het Nederlands

Welkom in Myra, een Lycische stad aan de rivier de Myros, in de vruchtbare vlakte van Demre tussen de bergen en de zee. Boven het groen is de gehele klifwand uitgehouwen tot graven: een dodenstad die neerkijkt op een stad van de levenden. Vanaf 168 v.Chr. behoorde Myra tot het Lycisch Verbond, de alliantie van steden die deze kust bestuurde. De Griekse geograaf Strabo rekende het tot de grootste steden van dat verbond. In het vroege Romeinse Rijk woonden hier misschien zo'n vijfduizend mensen en het werd nog steeds beschouwd als een metropool. Onder de kliffen lagen theaters, badhuizen en een haven; erboven rijzen twee grote necropolen. De ene is de riviernecropolis, stroomopwaarts langs de Myros. De andere, de Oceaannecropolis, bevindt zich net ten noordwesten van het theater. Beide werden als tempelfronten en huizengevels in de verticale rots uitgehouwen.

Rab Lawrence · CC BY 2.0

Deze uitgehouwen gezichten bekroonden ooit de muur achter het toneel van het theater. Ze zijn afkomstig van de scaenae frons, de hoge, versierde gevel die de achtergrond vormde voor elke opvoering. Het blok toont theatermaskers afgewisseld met krullend gebladerte en architectonische ornamenten. Sommige gezichten staan wijd open, andere behouden kalme, gesloten uitdrukkingen: de beeldtaal van de komedie en het drama. De maskers waren op de toneelmuur geplaatst en konden iedereen die binnenkwam het doel van het gebouw duidelijk maken. Elk masker was diep uitgehouwen, zodat schaduw het zelfs van grote afstand uitdrukking gaf. De blokken liggen nu verspreid en gescheiden, maar het beitelwerk is nog steeds scherp. Het is scherp genoeg om elke rimpel en plooi te laten zien die de steenhouwers aan deze gezichten hebben gegeven.

Photo: Elelicht · CC BY 3.0

Naast de maskers houdt een heel ander gezicht de wacht over het theater. Deze Medusa is in diep reliëf uitgehouwen, met slangen die door haar haar kronkelen en vleugels die zich bij haar slapen uitspreiden. In de Grieks-Romeinse decoratie was een Medusahoofd een apotropaeïsch symbool: een gezicht dat bedoeld was om onheil af te weren. De wijd opengesperde ogen en de open mond waren er om het kwaad af te schrikken, niet het publiek. De steenhouwers gaven haar krullende lokken en een woeste, strakke blik, en het werk is opmerkelijk goed bewaard gebleven. Ergens in de architectuur van het theater hield zij de wacht over iedereen die hier samenkwam. Haar exacte oorspronkelijke positie in de architectuur blijft onzeker.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Deze trappen en massieve muren vormen het mechanisme onder de tribunes. Romeinse bouwers voorzagen het theater van gewelfde onderstructuren: met een tongewelf overdekte gangen en trappen die vomitoria worden genoemd, die de toeschouwers naar de rijen leidden. Mensen kwamen op grondniveau binnen, verdeelden zich over de gangen en klommen rechtstreeks naar hun plaatsen, zodat grote groepen mensen hun zitplaats bereikten zonder elkaars pad te kruisen. Het oorspronkelijke theater hier was hellenistisch, gebouwd tegen de heuvelhelling op de Griekse manier. De Romeinse herbouw verving die opzet door deze technisch ontworpen onderstructuur van stenen gewelven. De grote blokken natuursteen sluiten nauw op elkaar aan en de gangen blijven zelfs in de zomerse hitte koel. Uit deze schemerige gangen stapte het publiek direct in het volle daglicht en het uitzicht op het toneel.

Photo: Interfase · CC BY-SA 4.0

Het grote halfrond van tribunes ligt tegen de klif aan, met de rotsachtige afgrond direct erachter. Dit theater werd in het jaar 141 verwoest door een aardbeving en daarna op grote Romeinse schaal herbouwd. Die herbouw was een belangrijk stedelijk project van zijn tijd en maakte het theater tot het middelpunt van de benedenstad. Boven de hoogste rijen bevat de klif nog steeds de Lycische rotsgraven: de doden van Myra behielden hun plek boven het toneel. Nabij het theater staan restanten van Romeinse baden en latere bouwwerken, deels vrijgemaakt van de grond. Een groot deel van de oude stad ligt nog steeds begraven onder alluviale sliblagen die uit de bergen naar beneden zijn gespoeld. De akropolis op de berg boven het theater is grotendeels verwoest. Wat na de aardbeving werd opgetrokken, is wat nu op de locatie bewaard is gebleven.

Photo: Elelicht · CC BY 3.0

Neergestorte blokken en zuiltrommels liggen verspreid aan de voet van de zitplaatsen. De vlakke halve cirkel daarachter is de orchestra, waar koor, muzikanten en acteurs optraden voor het toneelgebouw. De hoge scaenae frons diende als hun achtergrond, en dit hele gebouw was ontworpen voor spektakels. Er wordt hier pas sinds kort gegraven: de systematische opgravingen in Myra en de bijbehorende haven begonnen in 2009, onder leiding van de archeoloog Nevzat Çevik. In februari 2021 maakte zijn team van de Akdeniz-universiteit een opmerkelijke vondst bekend. Er kwamen tientallen terracotta beeldjes aan het licht, die ongeveer 2200 jaar oud zijn en waarvan de verf deels bewaard is gebleven. Ze tonen mannen, vrouwen, cavalerie, dieren en Griekse goden, en sommige dragen de namen van kunstenaars. Samen daarmee kwamen andere vondsten uit het hellenistische theater tevoorschijn, gemaakt van keramiek, brons, lood en zilver. Deze vondsten behoren tot de vroegste fase van het theater, van vóór de Romeinse heropbouw. Of de beeldjes ritueel zijn achtergelaten of eenvoudigweg zijn weggegooid, kunnen de opgravers nog niet zeggen.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Vanaf de hoge rijen van het theater kijkt men uit over de aangeslibde vlakte richting de zee. De haven van Myra lag bij Andriake, stroomafwaarts – geen afzonderlijke stad, maar de haven en buitenwijk van Myra. Om zich te beschermen tegen piratenovervallen spanden de burgers een ketting over de riviermonding. In 42 voor Christus brak een commandant genaamd Lentulus Spinther, die door Brutus was gestuurd om geld uit Myra te persen, die ketting en voer de haven binnen. Rond het jaar 60 legde hier een ander schip aan met een beroemde passagier. De apostel Paulus, die als gevangene onder een Romeinse centurio reisde, wisselde in Myra van schip op zijn weg van Caesarea naar Rome om terecht te staan. Hij arriveerde op een kusthandelsschip en reisde verder op een schip dat was geregeld voor de overtocht. Later bouwde keizer Hadrianus een graanopslagplaats in Andriake met zeven grote zalen. Het gebouw is zesenvijftig meter lang, en het staat er nog steeds als het monument van de haven. Eeuwenlang bleef de rivier slib aanvoeren vanuit de bergen, totdat de haven dichtslibde en de zee zich terugtrok. Dat is de reden waarom de vlakte nu zo vlak en groen is.

Jean-Marc Astesana from Voisins le Bretonneux, France · CC BY-SA 2.0

Hoog op de klif ten noordwesten van het theater werden de voornaamste families van Myra te ruste gelegd met het mooiste uitzicht van de stad. De Lyciërs hakten hun elitetombes uit in de verticale rots, hoog boven de nederzetting, waar elke façade in het zicht blijft. De tombes imiteren huizen en tempels — woningen voor de doden, uitgehouwen in levende rots. Het verhaal gaat dat gevleugelde wezens de zielen van de doden naar het hiernamaals droegen, een oud Lycisch verhaal over waarom de tombes zo hoog staan. Wat de precieze reden ook mag zijn, het effect is onmiskenbaar: een begraafplaats veranderd in een monument, zichtbaar vanuit de velden, de rivier en de zee. Van beneden af lezen de uitgehouwen fronten als een rij huizen op de helling met hun deuren stevig gesloten.

Photo: Aerdemsenturk · CC BY-SA 4.0

Van dichtbij laat één tombe precies zien hoe de steenhouwers te werk gingen. Deze façade kopieert een huizenfront: een driehoekig fronton bovenop, en daaronder de uiteinden van dakbalken en een omkaderde deuropening, allemaal uitgehouwen uit de rotswand. Lycische huizen werden van hout gebouwd, en de steen reproduceert die constructie stuk voor stuk — balkkoppen, lintelen, omlijsting. Boven de deur loopt een inscriptie in de Lycische taal, uitgehouwen voor wie de tombe bezat. Dergelijke teksten markeren de tombes als eigendom van met name genoemde personen. De volledige lezing van deze inscriptie en de naam van de eigenaar blijven onzeker. Wat wel zeker is, is het vakmanschap: een houten gebouw permanent vertaald in steen.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Sommige tombes bevatten zowel figuren als architectuur. In het fronton van deze staan menselijke figuren binnen een omlijst paneel, in reliëf uitgehouwen. Figurale tombreliëfs in Myra zijn geattesteerd vanaf de vierde eeuw v.Chr. Dit soort scènes roept over het algemeen de persoon op die door de tombe werd geëerd en de wereld waarin zij leefden. Wat deze figuren precies aan het doen zijn — het dagelijks leven, een ritueel, een vaarwel — kan niemand met zekerheid zeggen. Het beeldhouwwerk is versleten, maar de contouren van lichamen en gebaren zijn nog duidelijk leesbaar. De doden van deze klif werden herdacht met afbeeldingen, niet alleen met woorden.

Photo: Interfase · CC BY-SA 4.0