Termessos Audiogids in het Nederlands

Hoog in het Taurusgebergte, ongeveer dertig kilometer ten noordwesten van Antalya, ligt een hele antieke stad op een natuurlijk plateau op ongeveer duizend meter boven de zee. De berg erboven, Güllük Dağı, rijst tot zestienhonderdvijfenzestig meter, en de stad klemt zich vast aan de zuidwestelijke hellingen. De stichters waren de Solymi, een inheems Pisidisch volk, en ze ontleenden hun naam aan Solymeus, een Anatolische god die later werd geïdentificeerd met Zeus. Dus aanbad de stad Zeus Solymeus, en zijn naam verschijnt op haar munten. De Solymi zijn oud genoeg om voor te komen in de Ilias van Homerus, in de legende van Bellerophon. Dit was eerst een vesting en pas op de tweede plaats een stad, en weinig vijanden wisten haar te bestormen. Alexander de Grote zelf gaf het op. Rome erkende later de onafhankelijkheid van de stad bij wet. Vandaag is hier een begin gemaakt met formele opgravingen, binnen het nationaal park dat haar naam draagt, een van de best bewaarde antieke steden in Turkije.

Photo: Saffron Blaze · CC BY-SA 3.0

Te midden van de overblijfselen van Termessos staat een monumentale Romeinse poort die de naam van Hadrianus draagt. Zij behoort tot een familie van grandioze ingangen die de Romeinen in al hun provincies bouwden, ceremoniële bogen opgericht om de overgang te markeren van de open weg naar een stad. Hier deed zij dienst als de majestueuze toegang tot de benedenstad, met een brede trap die erheen leidde. Zij behoort tot de bekende monumenten van de stad, naast de muren, de cisternes, het theater, het gymnasium, de agora, het odeon en het heroon. De poort wordt vaak een triomfboog genoemd, en poorten van dit soort werden meestal gebouwd om een keizer te eren, ongeacht of hij ooit kwam of niet. Verspreide blokken liggen overal eromheen, neergedonderd uit de structuur erboven. Wat nu overeind staat geeft slechts een vermoeden van hoe indrukwekkend het volledige monument ooit was, omlijst tegen de kale rots van de berg.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Een enkel rechthoekig deurkozijn staat hier nog rechtop, oprijzend uit een zee van gevallen metselwerk. De blokken eromheen liggen waar ze vielen, korstmosgrijs en verweerd. Dat staande kozijn is de beste maatstaf voor de schaal die de afgewerkte poort had. Elke deurpost is een torenhoge plak bewerkte steen, en het hele portaal rees ooit ver daarboven uit. Afstekend tegen de helling en de verspreide ruïnes, laat de eenzame deuropening zien hoeveel van het monument is verdwenen, en hoeveel er nog standhoudt.

Photo: Zythème · CC BY-SA 3.0

Boven de poort loopt een gebeeldhouwd hoofdgestel, de horizontale band van steen die de versiering van de poort droeg. Het oppervlak is bewerkt met herhalende geprofileerde patronen, het type ornament dat Romeinse steenhouwers gebruikten om ceremoniële gebouwen hun rijkdom te geven. De met verticale groeven uitgehouwen zuilen die de opening flankeren, zijn met dezelfde zorg uitgehouwen. Dit alles staat al eeuwenlang bloot aan het bergweer, door vorst, zon en regen, en het snijwerk is nog steeds leesbaar. Het is een herinnering aan hoe bekwaam de steenhouwers van een Romeinse provinciestad waren, die harde lokale kalksteen bewerkten met beitels en zonder machines. De blokken werden zo gevormd dat ze precies in elkaar pasten, en diegenen die verbonden bleven hebben de gevallen exemplaren overleefd.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Een vrouw genaamd Aurelia Armasta bouwde hier een tempel, en zorgde ervoor dat iedereen het wist. Een inscriptie op de ingang, die volledig bewaard is gebleven, vermeldt dat de tempel was gewijd aan Artemis, en dat zowel het gebouw als het cultusbeeld binnen werden betaald door Aurelia en haar echtgenoot, met hun eigen geld. Particulier vermogen dat een openbare cultus financierde was een vertrouwde daad van vrijgevigheid in Romeinse steden, en een kostbare. De tempel is klein en elegant, van het type prostylos, met zuilen aan de voorzijde, en de binnenste kamer meet ongeveer vijf en een halve meter aan elke kant. Stilistisch behoort hij tot het einde van de tweede eeuw na Christus. Naast de ingang, aan de andere kant, staat een standbeeld van Aurelia's oom op een sokkel met inscriptie, waardoor de familienaam verbonden blijft met de schenking. De tempel staat nu dakloos en overwoekerd, maar de inscriptie die haar verhaal vertelt is nog steeds op haar plaats.

Vadimph · CC BY-SA 3.0

Door de grote deuropening van de Tempel van Artemis kijkt u uit op bomen en verward struikgewas dat groeit op de plek waar ooit het standbeeld van de godin stond. De stenen muren zitten dik onder het bleke korstmos en tussen het struikgewas binnen liggen omgevallen blokken. Er is hier weinig opgeruimd of schoongemaakt. Dit is de normale toestand van Termessos, een stad die nooit volledig is opgegraven, waar eeuwenoude bouwwerken en wilde vegetatie door de eeuwen heen in elkaar zijn overgegaan. De massa van de tempel is nog steeds goed te onderscheiden, waarbij de muren en de ingang het heuvellandschap op de achtergrond omkaderen. Het is een ruïne die de berg stilletjes weer in beslag neemt.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

In de muren ten oosten van de stadspoort bieden inscripties een vreemde dienst aan iedereen die aankomt: antwoorden van de goden door middel van dobbelstenen. Elke inscriptie beslaat ongeveer vier à vijf regels. Er staan de te werpen getallen in, de naam van de god die wordt geraadpleegd, zoals Zeus of Apollo, en het advies dat die god geeft bij die worp. Een reiziger gooide, zocht de getallen op bij de tekst en las de voorspelling die op hem wachtte. Dit soort opvattingen over toverij, magie en bijgeloof waren wijdverbreid in het Romeinse Rijk, en de Termessiërs waren waarschijnlijk dol op waarzeggerij. Wat deze plek opmerkelijk maakt, is dat het orakel in de eigen verdedigingswerken van de stad was uitgehouwen, op precies het punt waar elke reiziger naar binnen ging. De goden werden blijkbaar geraadpleegd op de weg naar binnen.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

De stadspoort staat hoog op de steile klim waar de oude toegangsweg uiteindelijk de muren bereikt. Vanaf deze weg is de beroemde Yenice-pas te zien, de kloof in de bergen waar de oude hoofdweg doorheen slingerde. De klim zelf maakte deel uit van het ontwerp van de stad. Langs de weg omhoog staan Hellenistische verdedigingsmuren, cisternen die zijn uitgehold om water vast te houden, en vele andere overblijfselen, zodat een aankomende reiziger de verdedigingswerken van de stad al lang voor de poort tegenkwam. De weg klimt door kale rotsen en schaarse bomen, en het uitzicht opent zich over de lagere bergen erachter. Het is een zware, hoge nadering, precies wat u zou verwachten van een stad die achter haar wallen leefde.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

In 333 v.Chr. trok Alexander de Grote op om de pas langs Termessos te doorbreken, de route tussen Pamfylië en Frygië. De Termessiërs sloten de pas voor hem. Hij verspilde veel tijd en moeite om erdoorheen te breken, keerde zich toen woedend tot de stad en sloot haar in. Hij vergeleek de stad met een adelaarsnest. Maar wetende dat hij haar niet kon veroveren, viel hij haar nooit aan en trok hij in plaats daarvan naar het noorden om zijn woede te koelen op Sagalassos. Waarom hij überhaupt de steile Yenice-pas koos, terwijl er veel lagere en gemakkelijkere passen bestonden, is nog steeds betwist. Er wordt zelfs gezegd dat zijn gastheren in Perge hem het verkeerde pad op stuurden. De weg die de Termessiërs Koningsweg noemden kwam later, gebouwd in de tweede eeuw na Christus dankzij bijdragen van de inwoners van Termessos. Deze gaat hoger op door de stadsmuren en loopt in een rechte lijn helemaal naar het centrum van de stad.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Naast de oude hoofdstraat staat een enkel monument van rijk bewerkt steen, waarvan de panelen zijn voorzien van profielen en inscripties dragen. Monumenten als deze flankeerden de grote straten van steden uit de Romeinse tijd en eerden personen wier namen in het beeldhouwwerk waren vastgelegd, een openbare vorm van burgerlijke expressie waarbij gulheid voor de stad werd beloond met steen. Termessos was rond de overgang van de tweede en derde eeuw na Christus een welvarende provinciestad, en de burgers markeerden hun hoofdstraat dienovereenkomstig. Wat dit specifieke monument oorspronkelijk bevatte en wie de inscripties prezen, kan nu niet meer met zekerheid worden gezegd. Het vakmanschap is echter intact genoeg om te laten zien volgens welke standaard de straat was gebouwd.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0