Olympos Audiogids in het Nederlands

Welkom in Olympos, een oude stad in Lycië aan de Turkse Middellandse Zeekust. Men denkt dat Olympos rond 300 v.Chr. werd gesticht, in de hellenistische periode, en wat voor soort stad het werd, werd bepaald door de ligging. Een beek stroomt hier door een diepe, beboste vallei, omlaag naar de Middellandse Zee. De gebouwen van de stad verspreidden zich langs beide oevers van die beek, in plaats van zich op één heuveltop te verzamelen. Die vorm weerspiegelt hoe mensen Olympos bereikten, via het water, en hoe de stad leefde, door handel met de zee. Het neemt zijn plaats in onder de bekende havensteden van Lycië, naast Patara, Myra en Phaselis. Mensen vestigden zich hier en herbouwden de stad gedurende de hellenistische, Romeinse en Byzantijnse tijd, in totaal ongeveer twaalfhonderd jaar. Bij de ingang staan verwoeste stenen muren en bogen tussen de bomen. Waarvoor deze gebouwen dienden, vertellen de ruïnes niet meer.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Olympos ligt in het kustnationaalpark Beydağları, en dat gegeven kenmerkt vandaag de dag de hele vallei. Het strand bij de monding van de beek is een broedplaats voor Caretta caretta-zeeschildpadden, dus de kust is beschermd als natuurgebied. Er wordt laag gebouwd en de ruïnes bevinden zich tussen dennenbomen en groen in plaats van achter hotelmuren. Het moderne Olympos staat bekend om een ander soort accommodatie. Boomhutten en open campings liggen door de hele vallei en trekken eerder studenten en backpackers dan resorttoeristen. Het langeafstandswandelpad de Lycische Weg loopt hier eveneens doorheen, waardoor veel bezoekers te voet arriveren. De lage stenen muren vlakbij zijn de fundamenten van een toegangscomplex met kleine kamers.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

De vroegste schriftelijke vermelding van Olympos komt van Strabo, de Griekse geograaf. Gebruikmakend van Artemidorus van Efeze, noemt hij de stad onder de zes steden van de Lycische Bond met de hoogste stemrang. Elk van die steden had drie stemmen in de federale vergadering, het maximum dat de Bond toestond. Die status staat voor Olympos geregistreerd tot de tweede helft van de tweede eeuw v.Chr. Voor een middelgrote stad was het een elitegezelschap, en de stad gaf eraan uit. Het grootste bewijs is de begraafplaats. In het noordelijke deel van de vallei verzamelen monumentale stenen tombes zich in binnenplaatsen, gebouwd van bewerkte blokken en gemaakt om indruk te maken. Het prestige van de Bond toonde zich hier in steen, voor de doden net zo goed als voor de levenden. De mensen die in deze specifieke tombes liggen, zijn in wat tot nu toe is gevonden niet bij naam genoemd.

Flickr user: Camera on autopilot Tallinn, Estonia/Kranj, Slovenia https://www.flickr.com/people/ganbei/ · CC BY 2.0

Bij de opgravingen in Olympos zijn meer dan vijftig inscripties naar boven gekomen, die zijn bestudeerd door de epigrafisten van het opgravingsteam. Vrijwel al deze stenen noemen mensen als Olympenos, Olympene of Olympenoi, de bewoners van Olympos. Samen fungeren deze stenen als het geschreven geheugen van de stad. Eén daarvan, op een graf, is van Marcus Aurelius Archepolis, die het lyciarchaat bekleedde, het hoogste ambt van de Lycische Bond. Zijn graf laat zien dat Olympos in de tweede eeuw na Christus nog steeds tot de elite van de Bond behoorde. Op deze sarcofaag staat de naam van Antimachos, hoewel de steen niet zegt wie hij was behalve die naam. Het grote deksel is verschoven en gebroken, en er is een gat geslagen in het paneel boven de grafkamer.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Het Romeinse Olympos was een gereorganiseerde stad. Onder het keizerlijk bestuur werd de stad opnieuw ingericht volgens een regelmatig, gepland patroon, en recent onderzoek heeft veel toegevoegd over de badhuizen, de tempel, de hoofdstraat en de brug. Het plan had een logica. Publieke gebouwen zoals de badhuizen verzamelden zich in de zuidelijke helft van de stad, terwijl de tombes en de tempels zich concentreerden in het noordelijke deel. Dit domein behoort tot die heilige noordelijke helft. Twee staande pilaren omlijsten de tempelgevel, gebouwd van grote, netjes passende blokken grijze steen rondom een hoge deuropening. Zelfs in ruïneuze staat is de rang van het gebouw duidelijk. Welke god het eerde, hebben de overblijfselen niet vastgelegd.

Photo: Magurale · CC BY-SA 4.0

Er is een verhaal verbonden aan deze vallei, en het betreft Alexander de Grote. Tijdens zijn veldtocht overwinterde hij in Phaselis, de havenstad naast Olympos, en dat deel is bekend. Sommige historici beweren dat hij Olympos ook bezocht, stellende dat hij naar het zuiden kwam om de trouw van de stad veilig te stellen. Dat bezoek berust meer op traditie dan op een sluitend verslag, dus het is legende, geen geschiedenis. De tempelingang zelf is stevig genoeg. Het frame en de latei staan nog op hun plaats, waardoor het een van de meest complete gevels in de vallei is. Bomen groeien nu door het midden ervan en vullen de deuropening waar het cultusbeeld ooit naar buiten keek.

Photo: Gunthram · CC BY-SA 3.0

De beek die langs deze stenen pier stroomt, was het hart van Olympos. Deze gaf de stad haar haven en haar handel, en verdeelde de stad in tweeën, een noordelijke en een zuidelijke helft, verbonden door een brug met drie bogen. Eén pier van die brug staat nog in de beekbedding, en voorbij de bomen is de zee te zien waar schepen vroeger binnenvoeren. Die verborgen toegang tot de zee had een duistere kant. In de eerste eeuw voor Christus spreken de schriftelijke bronnen voornamelijk over Olympos in verband met piraterij. De piratenleider Zeniketes hield hier de macht, totdat Rome er genoeg van had. Rome vreesde voor de handel van zijn kooplieden in de regio, en de vloot van de Lycische Bond zelf was te zwak om op te treden. Dus stuurde Rome de generaal Publius Servilius Vatia op de oostelijke Lycische steden af. Hij belegerde het fort van Zeniketes rondom Olympos. Toen verzet hopeloos werd, verbrandde Zeniketes zichzelf, samen met zijn familie, liever dan levend te worden gevangengenomen. De stad betaalde de prijs voor zijn opstand. Ze werd uit de Lycische Bond gezet, de bezittingen van zijn steunbetuigers werden geconfisqueerd, en Olympos werd pas in de eerste eeuw na Christus weer toegelaten.

Photo: Gunthram · CC BY-SA 3.0

Deze stenen straat is Brugstraat, aangelegd in de Romeinse keizertijd, en het verklaart hoe de stad was ingedeeld. De straat liep van noord naar zuid, kruiste de belangrijkste oost-westader, Havenstraat, en leidde over de brug naar een groot plein in de zuidelijke stad. Olympos volgde een hippodamisch plan, waarbij de straten en steegjes elkaar in rechte hoeken sneden als een raster. Opgravingen over dit hele traject brachten iets onverwachts aan het licht. De verdedigingsmuur is hier ouder dan de straat. De poort werd deels afgebroken toen Brugstraat er dwars doorheen werd gebouwd. De muren zijn de vroegste bekende architectonische overblijfselen in de stad, opgetrokken in veelhoekig metselwerk, en ze kunnen niet dateren van eerdere datum dan 76 voor Christus.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

De zuidkant van de vallei was het woongebied van Olympos, en het terrein dwong de bouwers vindingrijk te zijn. De huizen staan op steile terrassen, de ene boven de andere, waarbij elk niveau overeind werd gehouden door een stenen keermuur. Tussen de terrassen lopen oost-westpassages en trappen verbinden ze met elkaar, zodat buren zich te voet tussen de niveaus verplaatsten, via treden die in de helling waren aangebracht. Die trappen zijn vandaag de dag nog steeds te beklimmen. Bouwen op een smalle valleiwand betekende dat het leven verticaal werd opgestapeld, met woningen die tegen de heuvelhelling op rezen en de beek die beneden over de bodem van de vallei stroomde. Wie er in deze specifieke huizen woonden en hoe goed het ze verging, vertellen de ruïnes niet.

Photo: Magurale · CC BY-SA 4.0

De grootste ruïne aan deze kant van de beek is het badhuis dat bekendstaat als het badhuis van Vespasianus. De naam is afkomstig van keizer Vespasianus en wordt gedragen door de lange traditie van de locatie in plaats van door een ingebeitelde vermelding. Het behoort tot het Romeinse stadsplan, waarin openbare gebouwen zoals badhuizen in de zuidelijke helft werden samengebracht, terwijl het noorden de tombes en tempels behield. Wat het meest opvallend bewaard is gebleven, zijn de bogen. Grote bogen van baksteen en steen verrijzen in rijen, hun voeten verloren in struiken en klimop, en ze tonen hoe hoog een Romeins badhuis kon zijn. Romeins baden was een openbare aangelegenheid, een middagritueel. De badhuizen uit die tijd werden doorgaans verwarmd door hete lucht die bewoog onder vloeren die op pilaren waren verhoogd. Of dit gebouw op die manier werkte, is tot nu toe niet bevestigd door het bewijsmateriaal.

Photo: Seckinevcim · CC BY-SA 4.0