Termessos Audioprzewodnik po polsku

Wysoko w Górach Taurus, około trzydzieści kilometrów na północny zachód od Antalyi, na naturalnej platformie położonej około tysiąca metrów nad poziomem morza rozciąga się całe starożytne miasto. Góra wznosząca się nad nim, Güllük Dağı, osiąga wysokość tysiąca sześciuset sześćdziesięciu pięciu metrów, a miasto przylega do jej południowo-zachodnich stoków. Jego założycielami byli Solymowie, rdzenny lud Pizydii, którzy przyjęli swoją nazwę od Solymeusa, anatolijskiego boga utożsamianego później z Zeusem. Miasto czciło zatem Zeusa Solymeusa, a jego imię pojawia się na jego monetach. Solymowie są na tyle dawni, że pojawiają się w „Iliadzie” Homera, w legendzie o Bellerofonie. Miejsce to było najpierw twierdzą, a dopiero potem miastem, i niewielu wrogom udało się je zdobyć szturmem. Sam Aleksander Wielki zrezygnował z niego. Rzym uznał później niezależność miasta drogą prawną. Dzisiaj rozpoczęły się tutaj oficjalne wykopaliska, na terenie parku narodowego noszącego jego nazwę, będącego jednym z najlepiej zachowanych starożytnych miast w Turcji.

Photo: Saffron Blaze · CC BY-SA 3.0

Wśród pozostałości Termessos wznosi się monumentalna rzymska brama nosząca imię Hadriana. Należy ona do grupy wspaniałych wejść, jakie Rzymianie wznosili w swoich prowincjach, czyli łuków ceremonialnych stawianych dla zaznaczenia przejścia z otwartej drogi do wnętrza miasta. Tutaj służyła jako majestatyczne wejście do dolnego miasta, do którego prowadziły szerokie schody. Zalicza się ją do znanych zabytków miasta, obok murów, cystern, teatru, gimnazjonu, agory, odeonu i heroonu. Bramę tę często nazywa się łukiem triumfalnym, a bramy tego rodzaju zazwyczaj wznoszono ku czci cesarza, bez względu na to, czy kiedykolwiek przybył na miejsce. Wokół leżą rozsypane bloki, które spadły z wyższych partii budowli. To, co stoi obecnie, daje jedynie przedsmak tego, jak imponujący był kiedyś cały zabytek, otoczony przez nagą skałę góry.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Pojedyncza prostokątna ościeżnica drzwiowa wciąż stoi tu pionowo, wznosząc się z morza gruzów. Bloki wokół niej leżą tam, gdzie upadły, pokryte szarym porostem i zniszczone przez wiatr. Owa stojąca rama jest najlepszym wyznacznikiem skali, jaką miała gotowa brama. Każde ościeże to wysoka płyta z obrobionego kamienia, a cały portal wznosił się kiedyś znacznie wyżej. Usytuowane na tle stoku i rozrzuconych ruin samotne drzwi pokazują, jak wiele z zabytku zniknęło, a ile nadal się trzyma.

Photo: Zythème · CC BY-SA 3.0

Nad bramą biegnie rzeźbione belkowanie, czyli poziomy pas kamienia, który nosił dekorację bramy. Jego powierzchnię ozdobiono powtarzalnymi motywami profilowanymi, czyli takimi ornamentami, jakimi rzymscy kamieniarze nadawali budowlom ceremonialnym bogaty wygląd. Kanelowane kolumny flankujące wejście są wykute z taką samą starannością. Całość ta stoi wystawiona na działanie górskiej pogody od wieków, przez mróz, słońce i deszcz, a rzeźbienia są wciąż czytelne. Przypomina to, jak wykwalifikowani byli kamieniarze z rzymskiego miasta prowincjonalnego, pracujący w twardym lokalnym wapieniu za pomocą dłut i bez użycia maszyn. Bloki były kształtowane tak, aby dokładnie do siebie pasować, a te, które pozostały połączone, przetrwały te, które upadły.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Kobieta o imieniu Aurelia Armasta zbudowała tu świątynię i zadbała o to, aby każdy o tym wiedział. Zachowana w całości inskrypcja na wejściu informuje, że świątynia została poświęcona Artemidzie oraz że zarówno budynek, jak i znajdujący się wewnątrz posąg kultowy zostały opłacone przez Aurelię i jej męża z własnych funduszy. Finansowanie kultu publicznego z prywatnego majątku było w miastach rzymskich powszechnym, a zarazem kosztownym aktem szczodrości. Świątynia jest mała i elegancka, typu prostylos, z kolumnami w fasadzie, a jej komora wewnętrzna ma wymiary około pięciu i pół metra z każdej strony. Pod względem stylistyki należy ona do końca drugiego wieku naszej ery. Obok wejścia, po drugiej stronie, na ozdobionej inskrypcją bazie stoi posąg wuja Aurelii, dzięki czemu nazwisko rodziny pozostaje powiązane z tym darem. Obecnie świątynia stoi bez dachu i zarasta roślinnością, ale inskrypcja opowiadająca jej historię nadal znajduje się na swoim miejscu.

Vadimph · CC BY-SA 3.0

Przez wielkie bloki ościeża Świątyni Artemidy roztacza się widok na drzewa i splątane zarośla rosnące w miejscu, gdzie kiedyś stał posąg bogini. Kamienne mury są gęsto porośnięte bladymi porostami, a pośród krzewów w środku leżą powalone bloki. Niewiele tu oczyszczono lub uporządkowano. Taki jest zwykły stan Termessos, miasta, którego nigdy w pełni nie odkopano, gdzie starożytne budowle i dzika roślinność rosły razem przez wieki. Bryłę świątyni nadal łatwo dostrzec, a mury i wejście ujmują w ramy wzgórze w tle. To ruina, którą góra powoli odzyskuje dla siebie.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

W murach na wschód od Bramy Miejskiej inskrypcje oferują przybywającym dziwną usługę: odpowiedzi od bogów za pomocą kości do gry. Każda inskrypcja liczy około czterech lub pięciu wierszy. Podaje liczby, jakie należy wyrzucić, imię konsultowanego boga, takiego jak Zeus czy Apollo, oraz radę, jakiej ten bóg udziela dla danego rzutu. Podróżny rzucał kośćmi, dopasowywał liczby do tekstu i czytał czekającą na niego przepowiednię. Wierzenia tego rodzaju – w czary, magię i przesądy – były powszechne w całym imperium rzymskim, a mieszkańcy Termessos prawdopodobnie przepadali za wróżbami. To, co czyni to miejsce niezwykłym, to fakt, że wyrocznię wykuto w samych fortyfikacjach miasta, dokładnie w punkcie, przez który przechodził każdy wchodzący podróżny. Bogów radzono się, jak się okazuje, w drodze do miasta.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Brama Miejska wznosi się wysoko na stromym podejściu, gdzie dawna droga dojściowa dociera w końcu do murów. Z tej drogi widać słynną przełęcz Yenice, czyli przerwę w górach, przez którą wiodła stara droga. Podejście samo w sobie było częścią miejskiego planu. Po drodze w górę stoją hellenistyczne mury obronne, wykute cysterny na wodę oraz wiele innych pozostałości, więc przybywający podróżny napotykał fortyfikacje miasta na długo przed dotarciem do bramy. Droga pnie się przez nagą skałę i rzadkie drzewa, a widoki otwierają się na niższe góry w tle. To trudne, wysoko położone podejście, dokładnie takie, jakiego można się spodziewać po mieście, które żyło za swoimi wałami.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

W 333 roku p.n.e. Aleksander Wielki wyruszył, aby sforsować przełęcz biegnącą koło Termessos, szlak łączący Pamfilię z Frygią. Mieszkańcy Termessos zamknęli ją przed nim. Stracił wiele czasu i wysiłku, próbując się przebić, po czym w gniewie skierował się przeciwko miastu i otoczył je. Porównał je do orlego gniazda. Lecz wiedząc, że nie może go zdobyć, nigdy go nie zaatakował, zamiast tego wyruszył na północ, aby wyładować swój gniew na Sagalassos. Dlaczego w ogóle wybrał stromą przełęcz Yenice, skoro istniały znacznie niższe i łatwiejsze przełęcze, wciąż jest przedmiotem sporów. Mówi się nawet, że gospodarze w Perge wysłali go na niewłaściwą ścieżkę. Droga, którą mieszkańcy Termessos nazywali Drogą Królewską, powstała później, w II wieku n.e., dzięki składkom mieszkańców Termessos. Przechodzi wyżej przez mury miejskie i biegnie prosto aż do centrum miasta.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Obok starej głównej ulicy stoi pojedynczy zabytek z bogato obrobionego kamienia, którego płyty są ozdobione profilowaniami i noszą inskrypcje. Pomniki takie jak ten stały wzdłuż wielkich ulic miast z epoki rzymskiej, czcząc jednostki, których imiona utrwalono w rzeźbach, co było publiczną formą miejskiej reprezentacji, w której szczodrość wobec miasta nagradzano kamieniem. Termessos było prosperującym miastem prowincjonalnym na przełomie drugiego i trzeciego wieku n.e., a jego mieszkańcy odpowiednio oznaczyli swoją główną drogę. Co pierwotnie zawierał ten konkretny pomnik i kogo chwaliły jego inskrypcje, nie da się dziś powiedzieć z pewnością. Jego kunszt jest jednak na tyle nienaruszony, że ukazuje standard, w jakim zbudowano tę ulicę.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0