Scalinata di Trinità dei MontiAudioprzewodnik

Witamy w sercu rzymskiej dzielnicy Campo Marzio. Stoją Państwo przed Scalinata di Trinità dei Monti, powszechnie znanymi jako Schody Hiszpańskie. Te monumentalne schody to znacznie więcej niż zwykłe przejście między dwoma punktami; zostały zaprojektowane jako wielki miejski teatr. Zbudowane w latach 1723–1725, składają się ze 135 trawertynowych stopni, które pokonują strome, 29-metrowe wzniesienie. Ich budowa była możliwa dzięki znacznemu zapisowi w testamencie francuskiego dyplomaty Étienne'a Gueffiera, który chciał stworzyć bardziej majestatyczne połączenie między francuskim kościołem Trinità dei Monti na szczycie a placem Hiszpańskim u podnóża. Schody są arcydziełem barokowej urbanistyki, wykorzystującym złożony układ ramp, krzywizn i perspektyw. Zamiast prostego, utylitarnego podejścia, architekt stworzył serię przypominających ogrody tarasów, które pozwalają pieszym zatrzymać się, odetchnąć i cieszyć się zmieniającą się perspektywą miasta podczas wchodzenia. Ten 'salon' Rzymu historycznie był miejscem, w którym ludzie gromadzili się, integrowali i obserwowali tętniące życiem ulice. Patrząc na schody, proszę wyobrazić sobie pokolenia Rzymian i podróżników, którzy stali dokładnie w tym samym miejscu, czyniąc ten punkt jednym z najczęściej fotografowanych i najbardziej lubianych miejsc w Wiecznym Mieście.

Mike McBey · CC BY 2.0

Może wydać się Państwu ciekawe, dlaczego schody ufundowane przez francuskiego dyplomatę i prowadzące do francuskiego kościoła są na całym świecie znane jako 'Hiszpańskie'. Wyjaśnienie kryje się w pobliskim budynku, Pałacu Hiszpańskim (Palazzo di Spagna). Od 1647 roku mieści się w nim Ambasada Hiszpanii przy Stolicy Apostolskiej, co czyni ją najstarszą ambasadą na świecie, która wciąż znajduje się w swojej pierwotnej lokalizacji. W XVII i XVIII wieku wpływy korony hiszpańskiej w tej okolicy były tak dominujące, że cały plac poniżej zyskał nazwę Piazza di Spagna, czyli placu Hiszpańskiego. Jeśli przyjrzą się Państwo fasadzie budynku, można dostrzec kunsztowną heraldykę i herby, które świadczą o jego dyplomatycznym statusie. Budynek ten był centrum hiszpańskich wpływów w Rzymie, a teren wokół niego przez pewien czas był nawet uważany za eksterytorialną ziemię hiszpańską. Kiedy w XVIII wieku ostatecznie zbudowano schody, nazwa placu była już tak głęboko zakorzeniona w lokalnym słownictwie, że nowe schody naturalnie zaczęto nazywać schodami należącymi do placu Hiszpańskiego. Budynek ten przypomina o złożonej sieci europejskiej polityki i wpływów religijnych, które ukształtowały architekturę Rzymu w epoce baroku.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

U podnóża schodów spoczywa Fontana della Barcaccia, czyli 'Fontanna Starej Łodzi'. Zaprojektowana na zlecenie papieża Urbana VIII i ukończona około 1629 roku przez Pietro Berniniego oraz jego słynniejszego syna, Gian Lorenzo Berniniego, konstrukcja fontanny wiąże się z lokalną legendą. Tradycja głosi, że podczas wielkiej powodzi rzeki Tyber w 1598 roku prawdziwa łódź została zniesiona aż na ten plac, osiadając dokładnie w miejscu, gdzie dziś znajduje się fontanna, gdy wody opadły. Jednak projekt 'tonącej łodzi' był również sprytnym rozwiązaniem problemu technicznego. Ciśnienie wody dostarczanej przez starożytny akwedukt Acqua Vergine było w tym miejscu bardzo niskie, co oznaczało, że tradycyjna pionowa fontanna z wysoko tryskającymi strumieniami była niemożliwa do wykonania. Aby temu zaradzić, Bernini zaprojektowali łódź tak, aby była na wpół zanurzona w zagłębionym basenie, co pozwalało wodzie łagodnie przelewać się przez jej burty. Jeśli przyjrzą się Państwo końcom łodzi, można dostrzec symbole słońca i pszczół wyryte w kamieniu. Są to herby rodziny Barberini, potężnego rodu szlacheckiego, z którego wywodził się patron, papież Urban VIII. Fontanna pozostaje jednym z najbardziej urokliwych przykładów rzymskiej sztuki barokowej, idealnie wkomponowanym w geometrię placu.

Photo: WikiRomaWiki · CC BY-SA 4.0

Stojąc na tych historycznych schodach, znajdują się Państwo na trzech wiekach historii wykutej w trawertynie. Jednak sposób, w jaki odwiedzający korzystają z tego zabytku, znacząco zmienił się w 2019 roku. Aby przeciwdziałać przeludnieniu i niszczeniu obiektu, władze Rzymu wprowadziły surowe nowe przepisy dotyczące zachowania na schodach. Choć tradycją było siadanie na stopniach z lodami lub książką, obecnie może to skutkować mandatem w wysokości 250 euro. Poważniejsze wykroczenia, takie jak uszkodzenie kamienia, mogą wiązać się z karami do 400 euro. Środki te wprowadzono, aby chronić delikatną konstrukcję przed milionami turystów odwiedzających to miejsce każdego roku. Znaczenie tych zasad zostało podkreślone w 2022 roku podczas szeroko nagłośnionego incydentu, w którym kierowca wjechał Maserati na schody, powodując znaczne pęknięcia delikatnego trawertynu. Wydarzenie to wstrząsnęło miastem i podkreśliło potrzebę czujnej ochrony tego miejsca. Dziś często można zobaczyć lokalnych funkcjonariuszy dbających o to, by schody pozostawały drożne dla pieszych. Utrzymując schody jako ścieżkę komunikacyjną, a nie miejsce do siedzenia, miasto ma nadzieję zachować integralność strukturalną oraz czystą, białą estetykę kamienia na kolejne stulecia.

Photo: FrDr · CC BY-SA 4.0

Proszę spojrzeć na budynek po prawej stronie schodów, wyróżniający się ciepłą fasadą w kolorze ochry. To Dom Keatsa-Shelleya, miejsce pielgrzymek miłośników literatury angielskiej. W listopadzie 1820 roku młody poeta John Keats przybył tutaj, mając nadzieję, że łagodniejszy rzymski klimat pomoże wyleczyć jego zaawansowaną gruźlicę. Niestety, jego stan zdrowia stale się pogarszał i w lutym 1821 roku zmarł w małym pokoju na drugim piętrze, w tragicznym wieku zaledwie dwudziestu pięciu lat. Dziś dom pełni funkcję muzeum i miejsca pamięci poświęconego życiu i twórczości poetów romantycznych, którzy czerpali głęboką inspirację z Włoch, w tym Percy'ego Bysshe Shelleya i Lorda Byrona. Wewnątrz zachowano pokój, w którym Keats spędził swoje ostatnie miesiące; wciąż roztacza się z niego ten sam widok na schody i fontannę Barcaccia, jaki widział ze swojego łóżka. Dom mieści bogatą bibliotekę oraz kolekcję rękopisów, listów i osobistych pamiątek. Stanowi on przejmujące przypomnienie ludzkich historii, które rozgrywały się w cieniu wielkich rzymskich zabytków, łącząc wzniosłość architektury z intymnym, często tragicznym życiem ludzi, którzy tu mieszkali.

Photo: Keats1795 · Public domain

U podnóża schodów, po lewej stronie, znajduje się Babington's Tea Room – prawdziwa instytucja rzymskiego 'Grand Tour'. Herbaciarnia została założona w 1893 roku przez dwie Angielki, Isabel Cargill i Annę Marię Babington. Było to śmiałe przedsięwzięcie w czasach, gdy herbata we Włoszech była sprzedawana niemal wyłącznie w aptekach jako środek leczniczy. Obie kobiety pragnęły stworzyć wyrafinowaną przestrzeń dla społeczności anglojęzycznej i międzynarodowych podróżników, aby mogli delektować się swoim narodowym napojem w komfortowej, domowej atmosferze. Przez ponad 130 lat Babington's pozostało miejscem celebrującym kulturę 'slow' w coraz bardziej pędzącym świecie, przetrwawszy dwie wojny światowe i liczne zmiany gospodarcze. Stanowi fascynujący kontrast dla pierwszego włoskiego McDonald's, który otwarto tuż za rogiem w 1986 roku, co wywołało wówczas ogromne protesty. Choć znaczna część okolicy przekształciła się w ekskluzywną dzielnicę handlową, Babington's zachowuje swój oryginalny wiktoriański urok z meblami z ciemnego drewna i tradycyjną obsługą. Pozostaje ulubionym miejscem dla tych, którzy chcą poczuć klimat międzynarodowego życia towarzyskiego XIX wieku, podziwiając jednocześnie jeden z najsłynniejszych widoków na świecie.

Slayer · CC BY 2.0

Jeśli kamień pod Twoimi stopami wydaje się wyjątkowo czysty i jasny, to zasługa wielkiego projektu renowacji zakończonego w 2016 roku. Przez dziesięciolecia porowaty trawertyn ściemniał na skutek zanieczyszczeń powietrza, zacieków wodnych i śladów stóp milionów turystów. Luksusowy dom mody Bulgari, którego flagowy sklep znajduje się nieopodal przy Via dei Condotti, sfinansował czyszczenie i naprawy o wartości 1,5 miliona euro jako prezent dla miasta. Konserwatorzy skrupulatnie usuwali głęboko osadzony brud i porosty biologiczne, które sprawiły, że części schodów przybrały matowoszary odcień. Naprawili również tysiące drobnych pęknięć i ustabilizowali luźne elementy muru. Efekt był spektakularny; schody odzyskały świetlisty, biało-kremowy blask, jaki posiadały w momencie powstania w XVIII wieku. Projekt ten uwypuklił rosnący w Rzymie trend, w ramach którego prywatne luksusowe marki sponsorują utrzymanie zabytków publicznych. Wchodząc po tych górnych rampach, zwróć uwagę, jak odrestaurowany kamień odbija jasne rzymskie słońce, tworząc wyrazisty i piękny kontrast z głębokim błękitem nieba oraz ciepłymi barwami otaczających budynków.

Sonse · CC BY 2.0

Architekt schodów, Francesco de Sanctis, nie zaprojektował jedynie ciągu stopni; stworzył złożoną geometryczną łamigłówkę. Gdyby spojrzeć na konstrukcję z drona lub wysokiego okna, widać, że dwie symetryczne, trójkątne rampy po obu stronach przypominają delikatne skrzydła motyla. Ten układ 'motylich skrzydeł' był rewolucyjnym podejściem do pokonania tak stromego wzniesienia, ponieważ pozwolił architektowi podzielić podejście na łatwiejsze do pokonania sekcje. De Sanctis wykorzystał wyrafinowaną grę naprzemiennych krzywizn i linii prostych, aby prowadzić wzrok ku górze i sprawić, że wspinaczka nie staje się monotonna ani zbyt męcząca. Projekt jest szczytowym osiągnięciem stylu późnego baroku, w którym priorytetem są ruch i dynamika. Układ ten stanowi również idealną scenę dla corocznego wiosennego święta miasta – Festiwalu Azalii. W każdym kwietniu i maju rampy, które widzisz, są wyłożone setkami donic z żywymi, różowymi i białymi azaliami. Kwiaty podążają za krzywiznami schodów, podkreślając kształt motyla i zmieniając kamienną strukturę w kaskadowy ogród pełen kolorów – tradycję, która zachwyca mieszkańców i turystów od ponad osiemdziesięciu lat.

randreu · CC BY 3.0

Pionowym punktem centralnym na szczycie schodów jest Obelisk Salustiański. Choć wygląda jak autentyczny egipski artefakt, w rzeczywistości jest starożytną rzymską 'imitacją', prawdopodobnie wykutą w II wieku naszej ery. Pierwotnie stworzono go, by zdobił Ogrody Salustiusza, rozległą prywatną posiadłość znajdującą się w starożytności w pobliżu. Rzymscy kamieniarze, którzy wykonali ten pomnik, próbowali naśladować styl znacznie starszych egipskich obelisków, sprowadzonych do Rzymu jako trofea imperium. Możesz zauważyć, że hieroglify na powierzchni wyglądają nieco inaczej niż te na egipskich oryginałach. Dzieje się tak dlatego, że rzymscy rzemieślnicy kopiowali symbole bezpośrednio z Obelisku Flaminio na Piazza del Popolo, ale ponieważ nie potrafili odczytać starożytnego pisma, popełnili kilka błędów w 'tłumaczeniu'. Wytrawne oko dostrzeże, że niektóre symbole są odwrócone lub umieszczone w niewłaściwej kolejności. W 1789 roku papież Pius VI nakazał przeniesienie obelisku w obecne miejsce, aby zapewnić monumentalne zwieńczenie widoku z dołu schodów. Zwieńczony brązowym krzyżem zawierającym relikwie, stanowi pomost między pogańską przeszłością Rzymu a jego chrześcijańską historią.

Ben SkГЎla, Benfoto · CC BY-SA 3.0

Poświęć chwilę, by spojrzeć ze szczytu schodów. Bezpośrednio przed Tobą znajduje się Via dei Condotti, wąska ulica odchodząca od placu. Od początku XX wieku jest to najbardziej prestiżowa i najdroższa ulica handlowa Rzymu, siedziba światowej sławy luksusowych marek i historycznych atelier. Z tego punktu widokowego wyraźnie widać urbanistykę, która zdefiniowała tę okolicę; ulicę zaprojektowano tak, aby zapewnić idealnie prostą linię widzenia od podstawy schodów przez gęste centrum miasta. Ten widok pomaga również zrozumieć, dlaczego schody były tak potrzebne. Stoisz obecnie na skraju wzgórza Pincio, które historycznie było oddzielone od tętniącego życiem miasta poniżej stromym, błotnistym urwiskiem. Przez wieki wspinaczka była trudna i niegodna, zwłaszcza dla osób odwiedzających francuski kościół. Ukończenie schodów w 1725 roku ostatecznie włączyło wzgórze w tkankę miejską Rzymu, tworząc płynne połączenie między mieszkalnymi i religijnymi obszarami wzgórza a handlowym sercem miasta poniżej. Przesuwając wzrokiem po dachach, patrzysz na jedną z najsłynniejszych panoram w Europie – widok, który zainspirował niezliczonych malarzy, poetów i filmowców.

Ben SkГЎla, Benfoto · CC BY-SA 3.0