Abdij van Heiligenkreuz Audiogids in het Nederlands

Welkom in de Abdij van Heiligenkreuz, in het Weense Woud van Neder-Oostenrijk. Deze rondleiding volgt het klooster vanaf de poort tot aan de eigen zalen van de monniken. In 1133 stichtte markgraaf Leopold de Derde van Oostenrijk hier een cisterciënzerhuis, op verzoek van zijn zoon Otto. Otto was toegetreden tot de orde in de abdij van Morimond in Bourgondië. Twaalf monniken kwamen met hun abt, Gottschalk, uit Morimond om de nieuwe stichting te vestigen. Ze noemden de plaats Heiligenkreuz, Heilig Kruis, een teken van hun toewijding aan verlossing door het Kruis. Volgens de overlevering begon het reguliere kloosterleven op elf september van dat jaar. De stichtingsbrief werd pas ongeveer een eeuw later opgeschreven, dus de exacte datum berust op traditie. Wat zeker is, is de continuïteit: dit is het oudste continu bewoonde cisterciënzerklooster ter wereld. Het portaal zelf is barok, met heiligen aan weerszijden van de boog en daarboven een standbeeld van de Maagd. De toren erboven ontleent zijn naam aan een orgel dat daar in 1720 werd gebouwd, het zogenaamde Hornwerk. Het geluid droeg ver over het platteland en werd via openingen aan twee kanten van de toren naar buiten gebracht.

Helmuth Furch. Original uploader was Helmuth Furch at de.wikipedia · Public domain

Turkse soldaten vielen de abdij in 1683 aan en staken een groot deel van het terrein in brand. De herbouw onder abt Klemens Schäfer gaf Heiligenkreuz zijn barokke gezicht. Tegen 1691 waren er ten westen van de oude gebouwen nieuwe kloostergebouwen verrezen, rond deze grote veelhoekige binnenplaats. In het midden staat de Drie-eenheidszuil, in 1730 voltooid door de beeldhouwer Giovanni Giuliani. Zuilen zoals deze worden vaak pestzuilen genoemd, opgericht als dank voor de verlossing. De witte schacht klimt langs figuren en wolken omhoog naar een vergulde bekroning van de Drie-eenheid. Op de binnenplaats staat ook een Sint-Jozef-fontein, toegevoegd in 1739. De steen voor beide kwam uit groeves waaronder Kaisersteinbruch en Eggenburg.

Heiligenkreuz03.jpg: Georges Jansoone derivative work: Herzi Pinki (talk) · CC BY 2.5

De bouw van de abdijkerk duurde ongeveer vijftig jaar en de kerk werd ingewijd in 1187. De stenen gevel is typisch cisterciënzer: drie eenvoudige rondboogramen, één voor elke persoon van de Drie-eenheid. De orde verbood eigenlijk hoge klokkentorens, dus stond de kerk oorspronkelijk zonder toren. De barokke toren werd veel later toegevoegd, aan de noordkant. Het jaar na de inwijding kwam de schat die de naam van de abdij zijn volledige betekenis gaf. Op eenendertig mei 1188 schonk hertog Leopold de Vijfde een relikwie van het Heilig Kruis. Hij had dit in 1182 als geschenk ontvangen van Boudewijn de Vierde, koning van Jeruzalem. Het fragment is klein, drieëntwintig en een halve centimeter, en wordt nog steeds getoond. Sinds 1983 wordt het tentoongesteld in de kapel van het Heilig Kruis.

Photo: Dguendel · CC BY 4.0

Binnenin behoudt het schip de soberheid die de eerste cisterciënzers eisten. Tien traveeën van eenvoudige steen, gedimd licht, geen fresco's, geen versieringen. Het is een zeldzaam en beroemd overgebleven voorbeeld van romaanse architectuur in Oostenrijk. Hoog op de westmuur herhalen drie rondboogramen het symbool van de Drie-eenheid uit de gevel. Een barokke orgeltribune blokkeerde ooit die ramen en veranderde de sfeer van de hele ruimte. In 1949 liet abt Karl Braunstorfer deze verwijderen. Het grote orgel uit 1804, gebouwd door de hoforgelmaker Ignaz Kober, verhuisde naar het noordelijke transept. Franz Schubert en Anton Bruckner bespeelden beiden dat instrument.

Photo: HeinzLW · CC BY-SA 3.0 at

Voorbij het transept verandert de architectuur volledig van karakter. Het koor is gotisch, hoog en gevuld met licht, voltooid in 1295. Negen vierkante traveeën van gelijke hoogte geven het de sfeer van een hal in plaats van een verafgelegen apsis. De dertiende-eeuwse vensterschilderingen behoren tot de mooiste overblijfselen van middeleeuwse kunst. Vanaf de stichtende monniken in 1133 tot de wijding van het koor en het puthuis duurde de middeleeuwse bouwcampagne ongeveer honderdtweeënzestig jaar. De namen van de bouwmeesters zijn niet overgeleverd.

Henry Kellner · CC BY-SA 4.0

Tussen de houten koorbanken zingt de gemeenschap nog altijd. Gregoriaans gezang in het Latijn staat hier meerdere malen per dag centraal in het kloosterleven. De abdij is al meer dan achthonderd jaar een Oostenrijks centrum van muziek. Vandaag de dag telt de gemeenschap bijna honderd monniken, een historisch hoogtepunt. In 2007 deed het monnikenkoor mee aan een talentenjacht van Universal Music door een video in te sturen via YouTube. Het label contracteerde hen en in het voorjaar van 2008 kwam een opnameteam naar de abdijkerk zelf. Chant: Music for Paradise beklom de pophitlijsten in heel Europa. Tegen april 2009 waren er wereldwijd ongeveer achthonderdvijftigduizend exemplaren van verkocht. Alleen al in Oostenrijk werd het album zes keer platina. De roem bracht menigten uit de hele wereld naar het middaggebed van de monniken. Er volgden uitnodigingen voor televisieprogramma's, totdat één optreden in een Duitse amusementsshow de broeders onwaardig leek voor hun regel. Ze trokken zich terug en het zingen ging door zoals het al eeuwenlang ging.

Wolfgang Sauber · CC BY-SA 3.0

De kruisgang is het scharnierpunt van het hele klooster. Deze overdekte gang werd voltooid in 1240 en verbindt de kerk met de dagelijkse verblijven van de monniken. Rond de stille binnenplaats liggen de kapittelzaal, de werkzaal en het puthuis. Monniken liepen hier talloze malen per dag langs, tussen gebed, werk en maaltijden door. De slanke zuiltjes langs de gang zijn uitgehouwen uit rood marmer. Aan het einde van de galerij wacht een crucifix, verlicht tegen de muur.

Photo: Fotoalfred · CC BY-SA 4.0

Een groot deel van het glas hier is alleen in grijstinten beschilderd. De techniek heet grisaille en de cisterciënzers gaven de voorkeur hieraan. Figuren en felle kleuren werden vermeden, zodat de ramen zoveel mogelijk licht binnenlieten. Sommige van deze ruiten dateren uit de dertiende eeuw. Het weer heeft in de loop der eeuwen zijn tol geëist van het kostbare glas. In het puthuis keert de kleur terug.

Henry Kellner · CC BY-SA 4.0

Deze negenzijdige ruimte ziet eruit als een kapel, en is ook met opzet zo gebouwd. In de middeleeuwen was dit de enige bron van drinkwater van het klooster. Monniken haalden hier water en wasten zich midden op de dag tijdens hun werk. In het midden staat een piramidevormige renaissencefontein van gietlood. De sluitsteen van het gewelf toont Christus op de troon; het originele eikenhouten houtsnijwerk wordt bewaard in het abdijmuseum. De pracht en praal had een weloverwogen boodschap. Zelfs alledaagse taken zoals water halen gebeuren onder de blik van Christus. De decoratie herinnerde de monniken eraan om God met alles en overal te dienen.

C.Stadler/Bwag · CC BY-SA 4.0

De figuren in deze ramen stellen de familie voor die dit alles heeft betaald. De Babenbergers, markgraven en later hertogen van Oostenrijk, stichtten de Abdij van Heiligenkreuz en schonken haar rijkelijk. Hun vrijgevigheid gaf vorm aan de opkomst van het klooster en hun gelijkenissen kijken neer vanuit het glas. Het verhaal van de familie gaat verder in de kapittelzaal, waar hun graven liggen.

Wolfgang Sauber · CC BY-SA 3.0