La Madeleine Audiogids

Welkom in de Église de la Madeleine, een katholieke parochiekerk die eruitziet als een antieke tempel. Tweeënvijftig Korinthische zuilen omringen het gebouw aan alle vier de zijden, niet alleen aan de voorzijde. Elke zuil is twintig meter hoog. Het is een van de weinige grote neoclassicistische gebouwen die de volledige vorm van een tempel hebben gekopieerd, in plaats van slechts een enkel portiek. Het verhaal begint bij een kerk die te klein was geworden. Een oudere kerk van de heilige Maria Magdalena, gebouwd in de dertiende eeuw, kon de groeiende buurt niet langer herbergen. Lodewijk XV gaf toestemming voor een grotere vervanger, die het uitzicht door de nieuwe Rue Royale naar wat nu de Place de la Concorde is, moest afsluiten. De koning legde op 3 augustus 1763 persoonlijk de eerste steen. Het eerste ontwerp voorzag in een koepel boven een kruisvormige kerk, naar het voorbeeld van de Invalides. Een latere architect schrapte dat ontwerp voor iets eenvoudigers en klassiekers. Eén ding is hier echter recent: de lichte steen is tussen 2020 en 2024 gereinigd en gerestaureerd, net op tijd klaar voor de Olympische Spelen van Parijs.

Callaway Kosine – de Suzannet · CC BY 3.0

Hoog op de gevel bevindt zich het driehoekige fronton met het Laatste Oordeel, gebeeldhouwd door Philippe Joseph Henri Lemaire. Het ontwerp werd gekozen via een prijsvraag. Pierre-Alexandre Vignon, de architect van de tempel, overleed in 1828 terwijl de kerk nog onvoltooid was, en zijn assistent Jacques-Marie Huvé nam de leiding over. In 1828 en 1829 volgde een prijsvraag voor het beeldhouwwerk van het fronton, en het ontwerp van Lemaire won. Christus staat in het midden en leidt het oordeel, geflankeerd door engelen. Aan de ene kant verzamelt de aartsengel Michaël de ondeugden, de figuren die de toegang tot de hemel zullen worden geweigerd. Aan de andere kant begeleiden de deugden degenen die worden toegelaten. Daar knielt de beschermheilige van de kerk zelf, Maria Magdalena, terwijl ze bidt voor de zondaars. Het beeldhouwwerk van Lemaire heeft ook een prominente plaats op de Arc de Triomphe. Onder het beeldhouwwerk loopt een vergulde Latijnse inscriptie langs de fries. Er staat D.O.M. SVB INVOC S.M. MAGDALENAE, wat betekent: aan God, almachtig en zeer groot, onder de aanroeping van de heilige Maria Magdalena.

Photo: Chabe01 · CC BY-SA 4.0

De bronzen deuren van het zuidelijke portaal tonen de Tien Geboden in reliëf, paneel na paneel. De maker, Henri de Triqueti, won de opdracht toen hij pas ongeveer dertig jaar oud was. Elk gebod heeft zijn eigen omlijste scène. Het ene paneel draagt de titel Non occides, gij zult niet doden; een ander, Non mechaberis, gij zult geen overspel plegen. Triqueti bestudeerde de grote deuren van Italië als model: de panelen van Ghiberti voor het Baptisterium van Florence, en de deuren van het Pantheon en van basilieken in Pisa, Rome, Verona en Venetië. Zijn deuren zijn groter dan die van de Sint-Pietersbasiliek in Rome, maar ontworpen om dunner en lichter te zijn. In tegenstelling tot veel bronzen kerkdeuren zijn ze helemaal niet verguld; ze hebben alleen de sobere kleur van het brons zelf. De opdracht betekende de doorbraak in zijn carrière. Koning Lodewijk-Filips nam hem aan als koninklijk beeldhouwer, met werk waaronder beeldhouwwerk voor het graf van Napoleon.

Ladislav Luppa · CC BY-SA 4.0

Vlak binnen, in het zuidelijke voorportaal, staat de doop van Christus van François Rude in wit marmer. Christus staat in het midden; Johannes de Doper, die zijn kruis vasthoudt, staat naast hem; een engel knielt erboven. Het beeldhouwwerk verrijst boven het doopvont van de kerk, wat uitstekend bij het onderwerp past. Rude kwam hier al beroemd aan. In 1836 had hij Het vertrek van de vrijwilligers voor de Arc de Triomphe gemaakt, en deze groep toont dezelfde energie in een zachtere toonsoort. Vanaf de deuropening maakt de klassieke tempel plaats voor de kerk van binnen.

xiquinhosilva from Cacau · CC BY 2.0

De lange zaal van het schip heeft op papier dienstgedaan als kerk, tempel, bibliotheek, balzaal, marktplaats en treinstation. De werkzaamheden werden direct gestaakt bij de Revolutie van 1789, toen alleen de fundamenten en het grote portiek stonden. Onder de revolutionaire regering begon het debat over wat het half afgebouwde omhulsel moest worden. Een bibliotheek, een openbare balzaal en een marktplaats werden allemaal serieus voorgesteld. Toen nam Napoleon het besluit. Hij was in 1804 tot keizer gekroond. In 1806 verklaarde hij dat het gebouw een Tempel ter ere van het Grote Leger zou worden. Hij was op veldtocht in Polen en koos persoonlijk het tempelontwerp van Pierre-Alexandre Vignon boven het ontwerp dat door de Academie van Architectuur was aanbevolen. Binnen zouden de namen van de soldaten van Ulm, Austerlitz en Jena op marmeren tafels worden gegraveerd, die van de gevallenen in goud, die van de departementen van Frankrijk in zilver. Na de val van Napoleon hervatte de herstelde monarchie de werkzaamheden als kerk; op een gegeven moment was het de bedoeling er een boetekapel voor de Revolutie van te maken, voordat de wijding definitief voor Maria Magdalena werd gekozen. Daarna kwam het vreemdste voorstel van allemaal. In 1837 overwoog de regering het gebouw uit te hollen om er het eerste treinstation van Parijs van te maken, maar ze lieten het idee varen omdat het duur en onpraktisch was. De kerk werd uiteindelijk ingewijd op 24 juli 1842, de feestdag van de heilige Maria Magdalena. De inzegening als katholieke kerk volgde enkele jaren later.

Photo: Zairon · CC BY-SA 4.0

Achter de schil van de Griekse tempel gaat een Romeins bad schuil. Het interieur, ontworpen door Jacques-Marie Huvé, ontleent zijn vorm aan de grote thermen van het oude Rome, in het bijzonder het frigidarium van de Thermen van Caracalla, dat Franse architecten in de jaren 1820 hadden opgemeten. Er is geen transept en geen kruisvormig grondplan. Eén lange hal is verdeeld in drie brede traveeën met bogen, elk overkluisd door een koepel. Elke koepel is in het midden doorboord door een rond bovenlicht, voorzien van blauw glas, en dat is bijna al het daglicht dat de kerk ontvangt. Huvé had hoge halvemaanvensters in de muren gewild om de ruimte in licht te laten baden. Een toezichthoudende commissie verwierp zijn plan en schreef in plaats daarvan de bovenlichten voor, een beslissing die hij openlijk betreurde. De Romeinse inspiratie gaat verder. De muren, bogen en plafonds zijn bekleed met gekleurd marmer in ingewikkelde geometrische patronen, grotendeels verguld, als echo van de polychrome decoratie van het Romeinse Pantheon.

Photo: Chabe01 · CC BY-SA 4.0

Aan het einde van het schip leidt een marmeren trap naar het hoogaltaar. Daarachter staat De extase van de heilige Maria Magdalena van Carlo Marochetti, het liturgische hart van de kerk. De patrones knielt in gebed, gehuld in marmeren draperieën, terwijl drie engelen haar naar de hemel tillen. Een rij Korinthische zuilen achter het altaar vormt een theatrale achtergrond voor het geheel. De toewijding is de kern van het hele gebouw. Deze kerk behoort toe aan Maria Magdalena, de volgeling van Christus die zowel zijn kruisiging als zijn opstanding meemaakte. Zij is de vrouw die op het fronton van het Laatste Oordeel buiten voor zondaars knielt om te bidden, en ze verschijnt opnieuw in het schilder- en mozaïekwerk boven dit altaar.

Photo: Romainbehar · CC0

De halfkoepel boven het koor draagt een fresco waaraan vier jaar is gewerkt: De geschiedenis van het christendom door Ziegler. Bovenaan zit Christus te midden van de apostelen, met Maria Magdalena naast zich. De verrassing bevindt zich op de voorgrond. Daar staat Napoleon Bonaparte, die de hand schudt van paus Pius VII bij de ondertekening van het Concordaat van 1801. Die overeenkomst verzoende de Franse kerk en de staat na de Revolutie, en stond toe dat katholieke kerken in heel Frankrijk heropenden. Het schilderij is de plek waar de twee identiteiten van dit gebouw samenkomen. De keizer die het ooit opeiste voor zijn leger staat geëerd op de muur van een katholieke kerk. Ziegler schilderde zijn figuren met opvallend realisme en levendigheid.

Photo: Zairon · CC BY-SA 4.0

Onder het fresco verandert de stijl volledig. Deze brede band van keramisch mozaïek is neobyzantijns, anders dan al het andere in het koor. Het werd ontworpen tussen 1888 en 1893 door pastoor LeRebours, de eigen kapelaan van de kerk, geschilderd door Charles-Joseph Lameire, en in keramiek gebakken door de porseleinwerkplaatsen van Sèvres. De Opgestane Christus staat in het centrum, met voor hem de knielende Maria Magdalena, geflankeerd door heiligen met banden met Frankrijk, waaronder de heilige Genoveva, patrones van Parijs. Twee figuren verbergen portretten. Sint-Front draagt het gezicht van Lameire zelf. Sint-Ursin heeft de gelaatstrekken van de architect Charles Garnier. In het gedempte licht van deze kerk vangen de vergulde tegels vaak meer licht dan enig ander kunstwerk binnen.

Photo: Albertus teolog · Public domain

Edmond Alexandre Roethinger · 1846

Boven de zuidelijke ingang, opgesteld op de tribune, bevindt zich het Cavaillé-Coll-orgel. Aristide Cavaillé-Coll bouwde het in 1846, in een uitbundige kast van gebeeldhouwde engelen en torentjes, in harmonie met het omliggende decor. Vandaag de dag heeft het vier manualen en een pedaalklavier, met ongeveer zestig registers. De post van organist is bekleed door enkele van de beste componisten van Frankrijk. En de kerk bewaart een beroemde uitvaart. De uitvaart van Frédéric Chopin hier werd bijna twee weken uitgesteld. Die vond uiteindelijk plaats op 30 oktober 1849. Hij had gevraagd of Mozarts Requiem gezongen kon worden. Het Requiem heeft grote partijen voor vrouwenstemmen, en de Madeleine had nooit toegestaan dat vrouwen in haar koor zongen. De kerk ging uiteindelijk overstag, onder één voorwaarde. De vrouwen zongen volledig verborgen achter een zwart fluwelen gordijn.

Photo: UHT · Public domain