Kościół de la Madeleine w Paryżu Audioprzewodnik

Witamy w Kościele de la Madeleine w Paryżu, katolickim kościele parafialnym przybranym w szaty starożytnej świątyni. Pięćdziesiąt dwie korynckie kolumny otaczają budowlę ze wszystkich czterech stron, a nie tylko od frontu. Każda kolumna ma dwadzieścia metrów wysokości. Jest to jeden z niewielu dużych budynków neoklasycystycznych, które skopiowały całą formę świątyni, zamiast ograniczyć się do jednego portyku. Historia zaczyna się od kościoła, który stał się zbyt mały. Starszy kościół świętej Marii Magdaleny, zbudowany w XIII wieku, nie był już w stanie pomieścić rozwijającej się dzielnicy. Ludwik XV zlecił budowę większego obiektu, który miał zamykać widok wzdłuż nowej Rue Royale w kierunku dzisiejszego Place de la Concorde. Król osobiście położył kamień węgielny trzeciego sierpnia 1763 roku. Pierwszy projekt zakładał kopułę nad kościołem w kształcie krzyża, na wzór Inwalidów. Późniejszy architekt porzucił ten pomysł na rzecz czegoś prostszego i bardziej klasycznego. Jedna rzecz jest tu jednak nowa: jasny kamień został oczyszczony i odrestaurowany w latach 2020–2024, a prace zakończono w samą porę na igrzyska olimpijskie w Paryżu.

Callaway Kosine – de Suzannet · CC BY 3.0

Wysoko na fasadzie, trójkątny tympanon przedstawia Sąd Ostateczny, wyrzeźbiony przez Philippe'a Josepha Henriego Lemaire'a. Powstał on w wyniku konkursu. Pierre-Alexandre Vignon, architekt świątyni, zmarł w 1828 roku, gdy kościół nie był jeszcze ukończony, a prace przejął jego asystent Jacques-Marie Huvé. Konkurs na rzeźbę tympanonu odbył się na przełomie 1828 i 1829 roku i zwyciężył projekt Lemaire'a. Chrystus stoi w centrum, przewodnicząc sądowi, w otoczeniu aniołów. Po jednej stronie Archanioł Michał gromadzi Występki – postacie, którym zostanie odmówiony wstęp do nieba. Po drugiej stronie Cnoty eskortują tych, którzy zostali przyjęci. Klęczy tam patronka kościoła, Maria Magdalena, modląc się za grzeszników. Rzeźba Lemaire'a zajmuje również ważne miejsce na Łuku Triumfalnym. Pod płaskorzeźbą wzdłuż fryzu biegnie złocony łaciński napis. Brzmi on D.O.M. SVB INVOC S.M. MAGDALENAE, co oznacza: Bogu Najlepszemu Największemu, pod wezwaniem świętej Marii Magdaleny.

Photo: Chabe01 · CC BY-SA 4.0

Brązowe drzwi południowego portyku przedstawiają Dziesięć Przykazań w płaskorzeźbie, scena po scenie. Ich twórca, Henri de Triqueti, wygrał konkurs na to zlecenie, mając zaledwie około trzydziestu lat. Każde przykazanie ma własną, obramowaną scenę. Jeden panel nosi tytuł Non occides – nie zabijaj; inny, Non mechaberis – nie cudzołóż. Triqueti studiował wielkie włoskie drzwi jako wzór: panele Ghibertiego z baptysterium we Florencji oraz drzwi Panteonu i bazylik w Pizie, Rzymie, Weronie i Wenecji. Jego drzwi są większe od tych w bazylice świętego Piotra w Rzymie, a mimo to zaprojektowano je tak, by były cieńsze i lżejsze. W przeciwieństwie do wielu brązowych drzwi kościelnych, nie posiadają żadnych złoceń, a jedynie naturalny kolor brązu. To zlecenie zapewniło mu karierę. Król Ludwik Filip zatrudnił go jako rzeźbiarza królewskiego, a jego prace obejmowały między innymi rzeźby do grobowca Napoleona.

Ladislav Luppa · CC BY-SA 4.0

Tuż za wejściem, w południowym przedsionku, stoi rzeźba Chrzest Chrystusa dłuta Rude'a, wykonana z białego marmuru. Chrystus stoi w centrum; obok niego stoi Jan Chrzciciel, trzymając swój krzyż; nad nimi klęczy anioł. Rzeźba wznosi się nad kościelną chrzcielnicą, co idealnie pasuje do tematyki. Rude przybył tutaj już jako sławny artysta. W 1836 roku wykonał Wymarsz ochotników na Łuk Triumfalny, a ta grupa rzeźbiarska wykazuje tę samą energię, choć w łagodniejszym tonie. Od strony wejścia klasyczna świątynia ustępuje miejsca kościołowi wewnątrz.

xiquinhosilva from Cacau · CC BY 2.0

Długa sala nawy służyła na papierze jako kościół, świątynia, biblioteka, sala balowa, targowisko i dworzec kolejowy. Prace zostały całkowicie wstrzymane wraz z wybuchem Rewolucji w 1789 roku, kiedy stały tylko fundamenty i wielki portyk. Za rządów rewolucyjnych rozpoczęła się debata nad tym, czym ma się stać ta na wpół zbudowana konstrukcja. Poważnie rozważano bibliotekę, publiczną salę balową i targowisko. Następnie Napoleon rozstrzygnął tę kwestię. W 1804 roku został koronowany na cesarza. W 1806 roku ogłosił, że budynek stanie się Świątynią Chwały Wielkiej Armii. Był wtedy na kampanii w Polsce i osobiście wybrał projekt świątyni autorstwa Pierre'a-Alexandre'a Vignona zamiast tego, który rekomendowała Akademia Architektury. Wewnątrz, na marmurowych tablicach, miały być wyryte nazwiska żołnierzy spod Ulm, Austerlitz i Jeny, poległych złotem, a departamentów Francji srebrem. Po upadku Napoleona, przywrócona monarchia wznowiła prace jako kościół, planując w pewnym momencie kaplicę pokutną za Rewolucję, zanim ostatecznie zdecydowano się na wezwanie świętej Marii Magdaleny. Potem pojawiła się najdziwniejsza propozycja ze wszystkich. W 1837 roku rząd rozważał opróżnienie wnętrza budynku, aby uczynić z niego pierwszy dworzec kolejowy w Paryżu, ale porzucił ten pomysł jako kosztowny i niepraktyczny. Kościół został ostatecznie zainaugurowany 24 lipca 1842 roku, w święto świętej Marii Magdaleny. Jego konsekracja jako kościoła katolickiego nastąpiła kilka lat później.

Photo: Zairon · CC BY-SA 4.0

Za powłoką greckiej świątyni kryje się rzymska łaźnia. Wnętrze, zaprojektowane przez Jacques'a-Marie Huvégo, czerpie swój kształt z wielkich łaźni termalnych starożytnego Rzymu, przede wszystkim frigidarium z Term Karakalny, które francuscy architekci właśnie zmierzyli w latach dwudziestych XIX wieku. Nie ma tu transeptu ani planu krzyża. Jedna długa sala jest podzielona na trzy szerokie przęsła arkadowe, z których każde nakryte jest kopułą. Każda kopuła jest przebita w środku okrągłym świetlikiem przeszklonym na niebiesko, i to jest prawie całe światło dzienne, jakie kościół otrzymuje. Huvé chciał wysokich półkolistych okien w ścianach, aby zalać przestrzeń światłem. Komisja nadzorcza odrzuciła jego wniosek i zamiast tego nakazała świetliki, co było decyzją, którą otwarcie potępiał. Rzymska inspiracja idzie dalej. Ściany, łuki i sufity są wyłożone kolorowym marmurem ułożonym w skomplikowane wzory geometryczne, w dużej mierze pozłacanym, co nawiązuje do polichromowanej dekoracji rzymskiego Panteonu.

Photo: Chabe01 · CC BY-SA 4.0

W prezbiterium marmurowe schody prowadzą do ołtarza głównego. Za nim znajduje się Ekstaza świętej Marii Magdaleny autorstwa Carla Marochettiego, stanowiąca liturgiczne serce świątyni. Święta patronka klęczy pogrążona w modlitwie, spowita w marmurowe szaty, podczas gdy trzy anioły unoszą ją ku niebu. Rząd kolumn korynckich za ołtarzem tworzy teatralne tło dla tej rzeźby. Wezwanie to stanowi sens całego obiektu. Kościół ten poświęcony jest Marii Magdalenie, naśladowczyni Chrystusa, która była świadkiem Jego ukrzyżowania i zmartwychwstania. To ona klęczy, modląc się za grzeszników na tympanonie fasady, i pojawia się ponownie w dekoracji malarskiej oraz mozaikowej nad tym ołtarzem.

Photo: Romainbehar · CC0

Półkopuła nad chórem skrywa fresk powstający przez cztery lata: Historia chrześcijaństwa autorstwa Julesa-Claude'a Zieglera. Na jej szczycie Chrystus zasiada pośród apostołów, z Marią Magdaleną u boku. Niespodzianka czeka na pierwszym planie. Tam Napoleon Bonaparte ściska dłoń papieża Piusa VII podczas podpisywania konkordatu w 1801 roku. Porozumienie to pogodziło francuski kościół z państwem po rewolucji i umożliwiło ponowne otwarcie kościołów katolickich w całej Francji. Obraz ten stanowi punkt, w którym spotykają się dwie tożsamości budynku. Cesarz, który niegdyś przejął go dla swojej armii, stoi uhonorowany na ścianie kościoła katolickiego. Ziegler namalował swoje postacie z uderzącym realizmem i ożywieniem.

Photo: Zairon · CC BY-SA 4.0

Poniżej fresku styl ulega całkowitej zmianie. Ten szeroki pas mozaiki ceramicznej jest neobizantyński, niepodobny do niczego innego w chórze. Został zaprojektowany w latach 1888–1893 przez księdza LeReboursa, wikariusza kościoła, namalowany przez Charlesa-Josepha Lameire'a i wypalony w ceramice przez manufakturę porcelany w Sèvres. Chrystus Zmartwychwstały stoi pośrodku, a przed nim klęczy Maria Magdalena, w otoczeniu świętych związanych z Francją, wśród których znajduje się święta Genowefa, patronka Paryża. Dwie postacie skrywają portrety. Święty Front ma twarz samego Lameire'a. Święty Urzyn posiada rysy architekta Charlesa Garniera. W mrocznym wnętrzu tego kościoła pozłacane płytki często łapią więcej światła niż jakiekolwiek inne dzieło sztuki w środku.

Photo: Albertus teolog · Public domain

Edmond Alexandre Roethinger · 1846

Nad południowym wejściem, umieszczone na trybunie, znajdują się wielkie organy. Aristide Cavaillé-Coll zbudował je w 1846 roku w wyszukanej obudowie z rzeźbionymi aniołami i wieżami, zharmonizowanej z otaczającym wystrojem. Dziś posiadają cztery manuały i pedał, z około sześćdziesięcioma głosami. Przy ich stole gry zasiadali jedni z najwspanialszych kompozytorów we Francji. Kościół ten kryje także jeden słynny pogrzeb. Pogrzeb Fryderyka Chopina został tu opóźniony o prawie dwa tygodnie. Ostatecznie odbył się 30 października 1849 roku. Kompozytor poprosił o wykonanie Requiem Mozarta. Requiem ma duże partie dla głosów kobiecych, a w kościele de la Madeleine nigdy wcześniej nie zezwalano kobietom śpiewać w chórze. Kościół w końcu ugiął się, pod jednym warunkiem. Kobiety śpiewały całkowicie ukryte za czarną aksamitną kurtyną.

Photo: UHT · Public domain