Kościół Saint-Augustin w Paryżu Audioprzewodnik

Paryż w latach 60. XIX wieku był miastem w trakcie budowy. Napoleon III i jego prefekt, Haussmann, wytyczali szerokie nowe bulwary przez stare średniowieczne ulice, a każde większe skrzyżowanie miało otrzymać monumentalny budynek. Kościół ten został usytuowany w miejscu, gdzie zbiegają się dwa z tych bulwarów, mając stanowić kotwicę dla Boulevard Malesherbes i równoważyć kościół de la Madeleine na drugim końcu. Zaprojektowano go również tak, aby był widoczny z Łuku Triumfalnego, wzdłuż avenue de Friedland. Wybranym do tego zadania człowiekiem był Victor Baltard, główny architekt miasta Paryża, już wtedy słynący ze żelazno-szklanych hal targowych Les Halles. Mówi się, że skala projektu nawiązywała do wielkich kościołów Londynu, gdzie cesarz mieszkał na wygnaniu przed objęciem tronu. Niezależnie od inspiracji, styl jest celowo trudny do określenia, łącząc elementy rzymskie, bizantyjskie, gotyckie i renesansowe. Budowa trwała od 1860 do 1871 roku, przez okres upadku samego Cesarstwa. Fasadę poddano niedawno renowacji; miasto i ministerstwo kultury zapłaciły za to kilka milionów euro, a prace zakończono w 2018 roku. Jednej rzeczy architekt nie mógł wyeliminować w projekcie: ze względu na ruch na dwóch ruchliwych bulwarach, mówi się, że jest to jeden z najgłośniejszych kościołów w Paryżu. Kolejny punkt to rzeźbieni apostołowie nad wejściem, a w środku czeka żelazny szkielet.

Photo: NDessenne · CC BY-SA 4.0

Nad głównym portalem, wyrzeźbiony w kamieniu, Chrystus stoi pośrodku swoich dwunastu apostołów. Fryz jest dziełem François Jouffroy'a, rzeźbiarza okresu Drugiego Cesarstwa. Każda postać jest odziana w szaty i posiada aureolę, a razem wyglądają jak procesja wzdłuż fasady kościoła. Poniżej, nad arkadami wejścia, znajdują się symbole czterech ewangelistów. Jest to główna, zwrócona na południe fasada, otwierająca się na Plac Saint-Augustin. Kiedy te drzwi były nowe, cała dzielnica wokół nich również była nowa. Stara dzielnica, zwana niegdyś Petite Pologne, zmieniała nazwę na dzielnicę Europy, a jej bulwary zapełniały się eleganckimi kamienicami. Kościół ten został zbudowany, aby być parafią dla nowej okolicy, a jego rzeźbione powitanie umieszczono w miejscu, w którym przechodził każdy parafianin.

François Jouffroy · CC0

Wielka otwarta przestrzeń tej nawy opiera się na metalu. Kościół Saint-Augustin w Paryżu był pierwszym, w którym połączono w pełni widoczną konstrukcję żeliwną z budową kamienną, a konstrukcja ta jest widoczna wszędzie: kolumny, żebra i wszystko inne. Żelazo zmieniło zasady budowania kościołów. Ściany mogły być znacznie cieńsze, a ciężkie, skośne przypory, które wzmacniają starsze kościoły z zewnątrz, po prostu znikają; tutaj ich nie ma. Pozostaje wysokie, przejrzyste wnętrze, w którym nic nie zasłania widoku wzdłuż nawy. Rzut budynku jest również nietypowy. Działka, na której zbiegają się bulwary, była nieregularnym trapezem, szerszym z tyłu niż z przodu, więc Baltard zaprojektował kościół tak, aby do niej pasował. Fasada wejściowa to węższy koniec. Stamtąd wnętrze stale się rozszerza, a kaplice boczne stają się coraz większe, zbliżając się do prezbiterium. W sumie budynek ma prawie sto metrów długości. Wąski portal sprawia, że poszerzenie wydaje się celowe, tworząc lejek kierujący wzrok w stronę ołtarza.

Photo: Diliff · CC BY-SA 3.0

Żeliwne kolumny, wykonujące właściwą pracę konstrukcyjną, nigdy nie mogły wyglądać przemysłowo. Są pomalowane i pozłacane, a ich kapitele rozkwitają aniołami, wymodelowanymi w reliefie i wykończonymi w kolorze. Rzeźbiarzem był Louis Schroeder, paryski artysta, który zmarł w 1898 roku. Te polichromowane anioły są jego wkładem w wystrój kościoła i zamieniają każdą metalową podporę w element wyposażenia kościoła. Właśnie o to chodziło. Baltard udowodnił już w Les Halles, że żelazo może przekryć dach wielkiej hali targowej. Tutaj starał się pokazać, że ten sam materiał może dźwigać kościół i nadal wyglądać jak kościół, a nie jak hala dworcowa. Zatem metal, który podtrzymuje mur, pokryty jest płatkami złota, farbą i rzeźbą, będąc konstrukcją i ornamentem w jednym.

Guilhem Vellut from Paris, France · CC BY 2.0

Większość kościołów XIX wieku wypełniała swoje okna białym szkłem, aby zalać nawę światłem. Baltard się nie zgodził. Wybrał kolorowe szkło w całym budynku, a rezultatem jest kościół, który pozostaje dość ciemny, o stonowanej, zacienionej atmosferze. Wyboru dokonywano okno po oknie. Na dwóch dolnych poziomach nawy szkło zawiera proste figury geometryczne. Wyżej znajdują się portrety świętych i męczenników wczesnych wieków, dzieło malarza szkła Laurent-Charlesa Maréchala. Wokół kopuły okna wykonane są techniką grisaille, czyli monochromatycznego malarstwa na szkle, wzbogaconego złoconymi detalami w odcieniu zwanym jaune d'argent. Kaplice wokół nawy i prezbiterium zawierają okna poświęcone świętym i apostołom, a u dołu każdego z nich znajdują się nazwiska darczyńców, którzy za nie zapłacili.

Photo: GFreihalter · CC BY-SA 3.0

Na końcu Kościoła Saint-Augustin w Paryżu podłoga się wznosi. To prezbiterium, część zarezerwowana dla duchowieństwa, uniesiona ponad poziom nawy. Nad ołtarzem stoi cyborium, otwarty, kopułowy baldachim w stylu renesansowym, wykonany z pozłacanego żeliwa. To żeliwna inżynieria nawy przełożona na język sanktuarium, złota tam, gdzie kolumny są pomalowane. Na środku prezbiterium znajduje się nowoczesny, ruchomy drewniany ołtarz, umieszczony tam, aby można było odprawiać mszę przodem do wiernych. Oryginalny ołtarz główny stoi za nim, częściowo zasłonięty, a ten nowszy można usunąć w przypadku nabożeństw celebrowanych w stronę wschodnią, w dawnym stylu. Pod tym wszystkim znajduje się krypta z niedokończoną historią. Napoleon III przeznaczył ją na miejsce pochówku książąt swojej rodziny, podczas gdy cesarze i cesarzowe mieli spoczywać w Saint-Denis. Nigdy do tego nie doszło. Cesarz zmarł na wygnaniu w Anglii i został pochowany w opactwie w Farnborough, obok swojej żony i syna.

Photo: Diliff · CC BY-SA 3.0

Nad prezbiterium kopuła otwiera się, a jej wnętrze pozostaje wyeksponowane: żeliwna konstrukcja jest w pełni widoczna, otoczona pierścieniem okien, które oświetlają ją od dołu. Liczby warto usłyszeć przynajmniej raz. Latarnia na szczycie wznosi się osiemdziesiąt metrów nad ziemią. Sama kopuła ma dwadzieścia pięć metrów średnicy. Na zewnątrz otaczają ją cztery wieże, które nie pełnią jedynie funkcji dekoracyjnych. Działają one jak przypory, usztywniając wypór kopuły i zastępując murowane wsporniki, których żelazo pozwoliło uniknąć. Był to najśmielszy test pomysłu Baltarda. Kopuła tej skali przez wieki była osiągnięciem kamieniarki; tutaj natomiast podtrzymuje ją metal. Widziana z ulicy, kopuła wypełnia niemal całą fasadę.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

Po jednej stronie Kościoła Saint-Augustin w Paryżu znajduje się Kaplica świętego Karola de Foucauld, poświęcona człowiekowi, którego życie tutaj się zmieniło. Charles de Foucauld był żołnierzem, geografem i podróżnikiem, gdy w latach osiemdziesiątych XIX wieku zaczął przychodzić do tego kościoła. Przewodnik duchowy parafii, opat Huvelin, otoczył go opieką. W 1886 roku, w tym kościele, Foucauld powrócił do wiary katolickiej. Konfesjonał, w którym to nastąpiło, został zachowany – to wysoka drewniana budka zwieńczona krzyżem, która stoi dziś w kaplicy. Wokół niej kaplica prezentuje dokumenty związane z jego życiem. Jego nawrócenie zaprowadziło go daleko od Paryża; późniejsze lata spędził jako pustelnik na Saharze. Został beatyfikowany w 2005 roku. Piętnastego maja 2022 roku papież Franciszek ogłosił go świętym. Pielgrzymi przybywają teraz do tej cichej kaplicy właśnie dla niego, do kościoła, w którym rozpoczęła się jego przemiana.

Photo: Thomon · CC BY-SA 4.0

Ostatni przystanek znajduje się wysoko nad głównym wejściem, gdzie wielkie organy wypełniają łuk pod rozetą. Obydwa elementy są manifestacją tej samej idei. Organy zostały zbudowane w latach 1867–1868 przez Charlesa Spackmana Barkera, słynnego w organowym świecie z jednego wynalazku – dźwigni Barkera. Jest to mechanizm łączący klawisze z piszczałkami, dzięki któremu duże organy stały się lekkie w grze. Instrument ten był również jednym z pierwszych wykorzystujących elektryczność. Został poświęcony siedemnastego czerwca 1868 roku. Cavaillé-Coll odrestaurował go w 1899 roku. Późniejsze prace wykonali Beuchet-Debierre, a następnie Dargassies w 1987 roku. Za piszczałkami jaśnieje rozeta, zaprojektowana przez Prospera Lafaye'a i wzmocniona, jak niemal wszystko w tym kościele, żeliwną konstrukcją. Życie muzyczne parafii dotknęło również momentu literackiego. Ósmego kwietnia 1890 roku dramatopisarz Edmond Rostand wziął tutaj ślub z Rosemonde Gérard, a przy organach zasiadł kompozytor Eugène Gigout. Kościół Saint-Augustin w Paryżu zbudowano, by pokazać, że wiek przemysłowy wciąż może służyć kultowi, a jego żelazna rama, szkło, organy i święci potwierdzają tę tezę od tamtej pory.

Mbzt · CC BY 3.0