Kościół Sainte-Trinité w Paryżu Audioprzewodnik

Witamy w kościele Sainte-Trinité w Paryżu, kościele parafialnym z czasów Drugiego Cesarstwa w dziewiątej dzielnicy Paryża. Jego historia zaczyna się od problemu: zbyt wielu parafian i braku miejsca dla nich. Pierwszy kościół parafialny powstał w 1850 roku przy rue de Calais, wówczas poza granicami miasta. Był za mały dla rosnącej populacji i zbyt oddalony od centrum parafii. Drugi kościół wzniesiono w 1852 roku przy rue de Clichy i on również okazał się za mały. Proboszcz parafii, opat Modelonde, zwrócił się więc bezpośrednio do cesarza Napoleona III. Cesarz i jego prefekt, baron Haussmann, przebudowywali wówczas Paryż, tworząc nowe bulwary, place i punkty orientacyjne. Właśnie włączyli zamożną dzielnicę Chaussée d'Antin w granice miasta, a ta potrzebowała własnego punktu orientacyjnego. Wybrane miejsce leży u początku zbocza Montmartre, dlatego kościół wzniesiono na nasypie, a przed nim wytyczono niewielki plac. W 1878 roku fotograf Charles Marville uwiecznił ten nowy plac i jego taras, około dziesięć lat po ukończeniu budowy kościoła. Kamienne latarnie i szerokie schody widoczne na jego zdjęciu były częścią projektu od samego początku: stanowiły godne, podwyższone wejście do kościoła parafialnego.

Charles Marville · Public domain

Francisque Joseph Duret · 1867

Wśród fontann na placu stoi wyrzeźbiona matka z dziećmi tulącymi się do niej. To Miłosierdzie, figura autorstwa rzeźbiarza Francisque’a Josepha Dureta z 1867 roku. Plac zaplanowano z trzema fontannami, z których każda miała potrójny basen i była zwieńczona posągiem jednej z trzech cnót teologicznych: Wiary, Miłosierdzia i Nadziei. Duret i jego współtowarzysz, rzeźbiarz Lequesne, podzielili się tymi figurami. Woda, kamień i rzeźba zostały zaprojektowane łącznie jako jedna dekoracja podejścia do kościoła. Nawet instalacja hydrauliczna miała swoje ozdoby w postaci brązowych rzygaczy zasilających baseny pod posągiem. To drobiazg w porównaniu z kościołem powyżej, lecz świadczy o ambicji całego założenia: nic tu nie pozostawiono bez ozdób.

Charles Marville · Public domain

Théodore Ballu, główny architekt Paryża do spraw budynków sakralnych, zaprojektował ten kościół tak, aby zamykał widok. Stoi on na dalekim końcu perspektywy otwartej przez rue de la Chaussée-d'Antin i został pomyślany tak, by było go widać z Opery Paryskiej. Prace rozpoczęto w 1861 roku i ukończono w większości do 1867 roku. Baron Haussmann oszacował koszt na 3,2 miliona franków, a kościół uchodził za oszczędny pomimo swojej bogatej dekoracji. Styl to eklektyczny neorenesans, łączący elementy francuskiego i włoskiego renesansu w pomysłowy sposób preferowany za panowania Napoleona III: głębokie nisze przypominające te z bazyliki na Lateranie w Rzymie, naczółki i pilastry. W niszach znajdują się posągi dłuta wybitnych paryskich rzeźbiarzy, z których większość była laureatami Prix de Rome. Jedna grupa przedstawia doktorów Kościoła broniących go przed herezjami, druga przedstawia świętych. Obok fasady stoją cztery cnoty kardynalne. Męstwo dzierży miecz; Umiarkowanie jest dziełem Jean-Baptiste’a Carpeaux, który wkrótce miał rzeźbić dla samej Opery.

Photo: ZeusUpsistos · CC BY-SA 4.0

Dzwonnica wznosi się na wysokość sześćdziesięciu pięciu metrów i przez długi czas była najwyższym obiektem w okolicy. Kwadratowa podstawa przechodzi w ośmioboczną wieżę zwieńczoną kopułą, w stylu francuskiego renesansu. Dwie mniejsze wieże z kopułami na narożnikach fasady równoważą ją, nadając całej partii frontowej symetrię. Wieża skrywa sekret, który wyszedł na jaw dopiero w maju 2019 roku podczas inwentaryzacji. Okazało się, że zegary kościoła zbudowano na tym samym mechanizmie co zegar katedry Notre-Dame. Oba pochodziły z tych samych warsztatów Collin-Wagnera z tego samego, 1867 roku. Jedyną różnicą był rozmiar: zegary ze Sainte-Trinité są mniejsze. Kilka tygodni wcześniej, piętnastego kwietnia 2019 roku, pożar w katedrze Notre-Dame zniszczył jej zegar. Dokładne badania tutejszych zegarów mogą posłużyć jako odniesienie do ewentualnej odbudowy zaginionego zegara Notre-Dame dokładnie w takim kształcie, jaki miał dawniej. Dwie tarcze z pozłacanymi tarczami wciąż odliczają czas na wieży.

Jean-Nicolas 92 · CC BY-SA 3.0

Nawa to hala o długości około dziewięćdziesięciu metrów i szerokości trzydziestu czterech metrów, ze stropem na wysokości trzydziestu metrów. To, co umożliwia istnienie tej otwartej przestrzeni, jest ukryte: kościół wzniesiono na żelaznej konstrukcji, co stanowi nowoczesny inżynieryjny zabieg ubrany w renesansowy kamień. Światło wlewa się przez górne okna, które wykonano głównie z białego szkła dekoracyjnego z minimalnym udziałem koloru. Ta biel podkreśla polichromie pokrywające górny poziom ścian i sklepienia. Poziom dolny to białe kolumny i filary, a każdy filar nosi dwa posągi apostołów, które można odróżnić po ich atrybutach. Potem nadeszła zima przełomu lat 1870 i 1871, kiedy armie pruskie otoczyły Paryż i miasto znalazło się w stanie oblężenia. Kościół stał się szpitalem, ponieważ był jednym z nielicznych dużych budynków w Paryżu z działającym systemem grzewczym. W nawie stanął wielki piec zapewniający dodatkowe ciepło, a jego dym osmolił sklepienie. Kaplice opróżniono i przekształcono w aptekę, skład pościeli, pralnię oraz magazyny.

Photo: ZeusUpsistos · CC BY-SA 4.0

Aristide Cavaillé-Coll, najwybitniejszy francuski budowniczy organów tamtego stulecia, zbudował te wielkie organy w 1869 roku. Ledwo przetrwały one pierwszą dekadę. W czasie Komuny Paryskiej instrument został poważnie uszkodzony, a w 1871 roku ta sama firma zbudowała go od nowa. Po odbudowie na organistę tytularnego powołano Alexandre’a Guilmanta, który sprawował tę funkcję do 1901 roku, wykonując tu większość swoich własnych dzieł. Później organy były wielokrotnie przerabiane – w 1901 roku przez firmę Merklin, a później przez inne zakłady, co świadczy o tym, jak intensywnie były użytkowane. W 1931 roku stanowisko to objął dwudziestotrzyletni kompozytor Olivier Messiaen. Piastował je przez sześćdziesiąt jeden lat, aż do swojej śmierci w 1992 roku. Niedziela po niedzieli improwizował przy tych klawiszach, a słuchacze przybywali z całego świata, by go usłyszeć. Wiele jego najważniejszych dzieł powstało z myślą o tym instrumencie, w tej emporze, pod malowanymi sklepieniami.

Photo: Cmcmcm1 · CC BY-SA 4.0

Na drugim poziomie nawy, nad wejściem, znajduje się ozdobny centralny balkon. Został zbudowany dla jednego człowieka: cesarza Napoleona III, który miał tam słuchać mszy. Nie użył go ani razu. Cesarstwo upadło w 1870 roku wraz z wojną z Prusami, a balkon pozostawiono gołębiom i farbie. Nad nim rozciąga się łuk triumfalny namalowany przez Jobbé-Duvala ze sceną z Apokalipsy świętego Jana, przedstawiający Chrystusa i Baranka Wielkanocnego. Związki kościoła z muzyką były bardzo silne już w jego najwcześniejszych latach. W listopadzie 1868 roku odbył się tu pogrzeb Gioachina Rossiniego. Cztery miesiące później, w marcu 1869 roku, odbył się pogrzeb Hectora Berlioza. A w 1875 roku kościół pochował Georgesa Bizeta, kompozytora Carmen, zmarłego w wieku trzydziestu sześciu lat.

Photo: Mbzt · CC BY-SA 3.0

Prezbiterium wznosi się dziesięć stopni powyżej poziomu nawy. Nie było to kwestią ceremonialną: grunt pod kościołem opada w stronę Montmartre, a budowniczowie przekuli to niedogodne położenie w efektowny zabieg. Wzniesienie unosi ołtarz wysoko nad wiernymi, w obramowaniu pod malowanym sklepieniem. Olbrzymi ołtarz główny jest dziełem Puissielgue-Rusanda, który wykonał również ołtarz w kościele Saint-François-Xavier po drugiej stronie miasta. Wokół niego stoi dziesięć kolumn, po jednej dla każdego z Dziesięciu Przykazań, dzięki czemu prawo dane Mojżeszowi dosłownie otacza miejsce kultu. Na wysokim postumencie przed ołtarzem wznosi się bardziej nowoczesny krucyfiks, wykonany w 1992 roku przez rzeźbiarza Philippe’a Kaeppelina. Ponad wiek sztuki sakralnej w jednym spojrzeniu.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

Za ołtarzem głównym, do którego można dotrzeć, obchodząc prezbiterium, znajduje się największa kaplica kościoła. Kaplica Matki Bożej usytuowana jest w tradycyjnym miejscu apsydy, zwrócona ku porannemu słońcu, dzięki czemu łapie światło od pierwszych godzin dnia. Witraże zamówiono w 1864 roku u trzech mistrzów szklarstwa: Eugène’a Oudinota, Auguste’a Leloira i Paula Nicoda. Górne okna, autorstwa Oudinota i Leloira, przedstawiają sceny z życia Matki Bożej, zaczerpnięte z Biblii i tradycji kościelnej, a w górnych partiach świateł pojawia się postać Józefa. Dolne okna za ołtarzem obierają zupełnie inny kierunek: są abstrakcyjne i pełne koloru – to dzieło Nicoda. Razem tworzą one najważniejsze witraże w znaczącej kolekcji dziewiętnastowiecznego szkła w tym kościele. Nad ołtarzem łuk wieńczy monumentalny obraz Trójcy Świętej: Bóg Ojciec otulający płaszczem Chrystusa i Ducha Świętego.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

Wzdłuż obu stron nawy i prezbiterium ustawione są małe kaplice, a każda z nich stanowi oprawiony w kamień obraz. Dekorację powierzono najważniejszym francuskim malarzom akademickim tamtych czasów, z których większość kształciła się w Akademii Francuskiej w Rzymie. W kaplicy świętego Wincentego à Paulo Jean-Jules-Antoine Lecomte du Nouÿ namalował świętego w niebieskim płaszczu duchownym, stojącego przy stole i rozdającego chleb mieszkańcom Lotaryngii, spustoszonej przez wojnę. Wstęga u góry obrazu zawiera datę 1637. W innej kaplicy Désiré François Laugée namalował śmierć świętego Dionizego. Ci malarze i ich koledzy po fachu dekorowali później wiele nowych kościołów, które Paryż budował w dziewiętnastym wieku. Na tym polegał sens całego przedsięwzięcia: Paryż Napoleona III nie budował po prostu kościoła, lecz zlecał wykonanie architektury, rzeźby, malarstwa i witraży jako jednej całości. Niewiele budowli równie doskonale jak La Trinité pokazuje, w jaki sposób tamten ustrój łączył wiarę, planowanie urbanistyczne i sztukę finansowaną przez państwo.

Jean Lecomte du Nouÿ · Public domain