Église de la Sainte-Trinité Audiogids

Welkom bij de Église de la Sainte-Trinité, een parochiekerk uit het Tweede Franse Keizerrijk in het negende arrondissement van Parijs. Het verhaal begint met een probleem: te veel parochianen en geen plek voor hen. De eerste kerk van de parochie verrees in 1850 aan de rue de Calais, toen nog buiten de stadsgrenzen. Hij was te klein voor de groeiende bevolking en te ver van het centrum van de parochie. Een tweede kerk volgde in 1852 aan de rue de Clichy, en ook deze bleek te klein. Daarom wendde de pastoor van de parochie, de Abbé Modelonde, zich rechtstreeks tot de keizer, Napoleon III. De keizer en zijn prefect, Baron Haussmann, waren destijds Parijs aan het vernieuwen met nieuwe boulevards, pleinen en herkenningspunten. Ze hadden net de welvarende wijk Chaussée d'Antin binnen de stadsgrenzen gebracht, en die wijk had een eigen herkenningspunt nodig. De gekozen locatie ligt aan het begin van de helling van Montmartre, dus werd de kerk op een talud gebouwd, met een klein plein ervoor aangelegd. In 1878 legde de fotograaf Charles Marville dit nieuwe plein en het terras vast, ongeveer tien jaar nadat de kerk voltooid was. De stenen lantaarns en brede trappen op zijn foto maakten vanaf het begin deel uit van het ontwerp: een waardige, verhoogde toegang tot de parochiekerk.

Charles Marville · Public domain

Francisque Joseph Duret · 1867

Tussen de fonteinen van het plein staat een gebeeldhouwde moeder met kinderen die tegen haar aan leunen. Zij verbeeldt La Charité, een figuur van de beeldhouwer Francisque Joseph Duret, gedateerd 1867. Het plein was gepland met drie fonteinen, elk met een drievoudig bekken, en elk bekroond door een beeld van een van de drie theologische deugden: Geloof, Liefdadigheid en Hoop. Duret en zijn collega-beeldhouwer Lequesne verdeelden de figuren onder elkaar. Water, steen en beeldhouwkunst werden samen ontworpen als één decoratie voor de toegang tot de kerk. Zelfs het leidingwerk had zijn ornament, met bronzen spuitmonden die de bekkens onder het standbeeld voedden. Het is een klein ding naast de kerk erboven, maar het toont de ambitie van de hele omgeving: niets hier bleef onversierd.

Charles Marville · Public domain

Théodore Ballu, de hoofdarchitect van Parijs voor religieuze gebouwen, ontwierp deze kerk om een zichtlijn af te sluiten. Het gebouw staat aan het uiteinde van het perspectief dat wordt geopend door de rue de la Chaussée-d'Antin, en was bedoeld om gezien te worden vanaf de Opera van Parijs. De werkzaamheden begonnen in 1861 en waren grotendeels voltooid in 1867. Baron Haussmann schatte de kosten op drie komma twee miljoen frank, en de kerk gold als zuinig ondanks de uitbundige decoratie. De stijl is eclectische neorenaissance, waarbij Franse en Italiaanse renaissance-elementen worden gecombineerd op de fantasierijke manier die tijdens het bewind van Napoleon III de voorkeur genoot: diepe nissen zoals die van de Sint-Jan van Lateranen in Rome, frontons en pilasters. De nissen bevatten beelden van vooraanstaande Parijse beeldhouwers, van wie de meesten de Prix de Rome hadden gewonnen. Een groep toont kerkvaders die de kerk verdedigen tegen ketterijen, een andere toont heiligen. Naast de gevel staan de vier kardinale deugden. Kracht draagt een zwaard; Gematigdheid is van de hand van Jean-Baptiste Carpeaux, die kort daarna voor de Opera zelf zou beeldhouwen.

Photo: ZeusUpsistos · CC BY-SA 4.0

De klokkentoren reikt tot 65 meter hoogte, en was lange tijd het hoogste bouwwerk in de wijk. Een vierkante basis verrijst tot een achthoekige toren bekroond door een koepel, op de wijze van de Franse renaissance. Twee kleinere torens met koepels op de hoeken van de gevel brengen het in evenwicht, waardoor de hele voorkant symmetrisch is. De toren herbergt een geheim dat pas in mei 2019 aan het licht kwam, tijdens een inventarisatie. Het bleek dat de uurwerken van de kerk gebouwd waren op hetzelfde mechanisme als het uurwerk van de kathedraal van de Notre-Dame. Beide waren afkomstig uit dezelfde werkplaatsen, Collin-Wagner, in hetzelfde jaar, 1867. Het enige verschil was de grootte: de klokken van de Trinité zijn de kleinere. Enkele weken eerder, op 15 april 2019, had de brand in de Notre-Dame het uurwerk verwoest. De nauwkeurige studie van de klokken hier zou kunnen dienen als referentie voor een mogelijke herbouw van het verloren uurwerk van de Notre-Dame, precies zoals het was. De twee vergulde wijzerplaten geven nog steeds de tijd aan in de toren.

Jean-Nicolas 92 · CC BY-SA 3.0

Het schip is een hal van ongeveer negentig meter lang en vierendertig meter breed, met een plafond van dertig meter hoog. Wat die open ruimte mogelijk maakt is verborgen: de kerk is gebouwd op een ijzeren frame, een moderne technische vinding gehuld in renaissancesteen. Er stroomt licht naar binnen vanuit de bovenste ramen, die grotendeels zijn gemaakt van wit decorglas met slechts een minimum aan kleur. Die witheid accentueert de polychrome schilderingen die het bovenste niveau van de muren en gewelven bedekken. Het lagere niveau bestaat uit witte kolommen en pilaren, en elke pilaar draagt twee beelden van apostelen, die te onderscheiden zijn aan de hand van hun symbolen. Toen kwam de winter van 1870 tot 1871, toen Pruisische legers Parijs omsingelden en de stad werd belegerd. De kerk werd een ziekenhuis, omdat het een van de weinige grote gebouwen in Parijs was met een werkende verwarming. Er stond een grote kachel in het schip voor extra warmte, en de rook daarvan liet het plafond donker worden. De kapellen werden leeggemaakt en veranderd in een apotheek, een linnenkamer, een wasruimte en opslagruimten.

Photo: ZeusUpsistos · CC BY-SA 4.0

Aristide Cavaillé-Coll, de grootste Franse orgelbouwer van de eeuw, bouwde dit grote orgel in 1869. Het overleefde zijn eerste decennium nauwelijks. Tijdens de Commune van Parijs raakte het instrument zwaar beschadigd en in 1871 herbouwde hetzelfde bedrijf het volledig. Alexandre Guilmant werd na de herbouw benoemd tot titulair organist en hij bekleedde deze functie tot 1901, waarbij hij hier het merendeel van zijn eigen werken speelde. Later werd het orgel steeds opnieuw bewerkt, door Merklin in 1901 en daarna door andere bedrijven, een teken van hoe intensief het werd gebruikt. In 1931 ging de post naar een drieëntwintigjarige componist genaamd Olivier Messiaen. Hij hield deze functie eenenzestig jaar lang, tot zijn dood in 1992. Zondag na zondag improviseerde hij op deze toetsen en luisteraars kwamen van over de hele wereld om hem te horen. Veel van zijn belangrijkste werken werden voor dit instrument geschreven, op deze galerij, onder de beschilderde gewelven.

Photo: Cmcmcm1 · CC BY-SA 4.0

Op het tweede niveau van het schip, boven de ingang, opent zich een versierd centraal balkon. Het werd gebouwd voor één man: keizer Napoleon III, die de mis daarvandaan moest bijwonen. Hij heeft het nooit gebruikt. Het Keizerrijk viel in 1870, met de oorlog tegen Pruisen, en het balkon werd overgelaten aan de duiven en de verf. Erboven strekt zich een triomfboog uit, geschilderd door Jobbé-Duval met een scène uit de Apocalyps van Johannes, Christus en het Paaslam. De banden van de kerk met muziek waren in haar vroegste jaren diep. De uitvaart van Gioachino Rossini vond hier plaats in november 1868. Vier maanden later, in maart 1869, volgde de uitvaart van Hector Berlioz. En in 1875 begroef de kerk Georges Bizet, de componist van Carmen, die op zesendertigjarige leeftijd stierf.

Photo: Mbzt · CC BY-SA 3.0

Het koor stijgt tien treden boven de vloer van het schip uit. Dat was niet alleen voor de ceremonie: de grond onder de kerk helt af richting Montmartre en de bouwers maakten van een onhandige locatie een spektakel. De klim tilt het altaar hoog boven de gemeente uit, ingelijst onder het beschilderde gewelf. Het immense hoofdaltaar is het werk van Puissielgue-Rusand, die ook het altaar van Saint-François-Xavier aan de andere kant van de stad maakte. Eromheen staan tien zuilen, één voor elk van de Tien Geboden, zodat de wet die aan Mozes werd gegeven de gebedsruimte letterlijk omsluit. Op een hoge standaard voor het altaar staat een moderner crucifix, in 1992 gemaakt door de beeldhouwer Philippe Kaeppelin. Meer dan een eeuw aan kerkelijke kunst, in één oogopslag.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

Achter het hoofdaltaar, bereikbaar door om het koor heen te lopen, ligt de grootste kapel van de kerk. De Mariakapel bevindt zich op de traditionele apsispositie, gericht op de ochtendzon, en vangt het licht van de eerste uren van de dag. De ramen werden in 1864 in opdracht gegeven aan drie glaskunstenaars: Eugène Oudinot, Auguste Leloir en Paul Nicod. De bovenste ramen, van Oudinot en Leloir, tonen scènes uit het leven van de Maagd, ontleend aan de Bijbel en de kerkelijke traditie, waarbij Jozef in de bovenlichten verschijnt. De onderste ramen achter het altaar slaan een heel andere weg in: ze zijn abstract en vol kleur, het werk van Nicod. Samen vormen ze de meest prominente ramen in de opmerkelijke verzameling negentiende-eeuws glas van de kerk. Boven het altaar draagt een boog een monumentaal schilderij van de Heilige Drie-eenheid, God de Vader die zijn mantel om Christus en de Heilige Geest slaat.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

Kleine kapellen sieren beide zijden van het schip en het koor, en elk is een ingelijst schilderij in steen. De decoratie werd toevertrouwd aan de belangrijkste Franse academische schilders van die tijd, van wie de meesten waren opgeleid aan de Franse Academie in Rome. In de kapel van Saint Vincent de Paul schilderde Jean-Jules-Antoine Lecomte du Nouÿ de heilige in zijn blauwe priestermantel, staand aan een tafel terwijl hij brood uitdeelt aan de bevolking van Lotharingen, die door oorlog was verwoest. De banderol bovenaan het schilderij draagt het jaartal 1637. In een andere kapel schilderde Désiré François Laugée de dood van Saint-Denis. Deze schilders en hun collega's gingen vanuit hier verder om veel van de nieuwe kerken die Parijs in de negentiende eeuw bouwde, te decoreren. Dat was het doel van de hele onderneming: het Parijs van Napoleon III bouwde niet simpelweg een kerk, het gaf opdracht voor architectuur, beeldhouwkunst, schilderkunst en glas samen, als één werk. Weinig gebouwen vertellen zo volledig hoe dat regime geloof, stadsplanning en door de staat gesponsorde kunst samensmolt als La Trinité.

Jean Lecomte du Nouÿ · Public domain