Sint-Augustinuskerk, Parijs Audiogids

Parijs was in de jaren zestig van de negentiende eeuw een stad in aanbouw. Napoleon III en zijn prefect Haussmann legden brede nieuwe boulevards aan door de oude middeleeuwse straten, en elk belangrijk kruispunt zou een monumentaal gebouw krijgen. Deze kerk werd neergezet waar twee van die boulevards samenkomen, bedoeld om de Boulevard Malesherbes te verankeren en aan de andere kant een evenwicht te vormen met de Madeleine. Hij was tevens ontworpen om zichtbaar te zijn vanaf de Arc de Triomphe, over de gehele lengte van de Avenue de Friedland. De man die voor de klus werd gekozen was Victor Baltard, hoofdarchitect van de stad Parijs, die al beroemd was om de ijzeren en glazen markten van Les Halles. Er wordt gezegd dat de schaal van het ontwerp was gebaseerd op de grote kerken van Londen, waar de keizer in ballingschap had geleefd voordat hij de troon besteeg. Wat de inspiratie ook was, de stijl is bewust moeilijk te doorgronden, met een mix van romaanse, byzantijnse, gotische en renaissancistische elementen. De bouw duurde van 1860 tot 1871, gedurende de val van het Keizerrijk zelf. De gevel heeft recentelijk een eigen opknapbeurt ondergaan; de stad en het ministerie van Cultuur betaalden enkele miljoenen euro's, en de werkzaamheden werden in 2018 voltooid. Eén ding dat de architect niet kon voorkomen: door het verkeer op twee drukke boulevards schijnt dit een van de luidruchtigste kerken van Parijs te zijn. De uitgehouwen apostelen boven de ingang komen hierna, en binnen wacht een ijzeren skelet.

Photo: NDessenne · CC BY-SA 4.0

Boven het hoofdportaal, uitgehouwen in steen, staat Christus in het midden van zijn twaalf apostelen. Het fries is het werk van François Jouffroy, een beeldhouwer van het Tweede Keizerrijk. Elke figuur draagt gewaden en een nimbus, en samen vormen ze een processie over de voorgevel van de kerk. Daaronder, boven de arcades van de ingang, bevinden zich de symbolen van de vier evangelisten. Dit is de belangrijkste, op het zuiden gerichte gevel, die uitkomt op de Place Saint-Augustin. Toen deze deuren nieuw waren, was de hele wijk eromheen dat ook. Het oude district dat ooit Petite Pologne werd genoemd, werd hernoemd tot de Europese wijk, en de boulevards vulden zich met elegante appartementsgebouwen. Deze kerk werd gebouwd om de parochie van die nieuwe buurt te zijn, en haar uitgehouwen welkom werd geplaatst waar elke parochiaan langskwam.

François Jouffroy · CC0

De grote open ruimte van dit schip rust op metaal. De Sint-Augustinuskerk was de eerste kerk in Parijs die een volledig zichtbaar gietijzeren skelet combineerde met een stenen constructie, en het skelet is overal te zien, kolommen, ribben en al. IJzer veranderde de regels van de kerkbouw. Muren konden veel dunner zijn, en de zware, schuine steunberen die oudere kerken vanaf de buitenkant schoren, verdwijnen simpelweg; die zijn hier niet te vinden. Wat overblijft is een hoog, helder interieur zonder obstakels die het zicht door het schip belemmeren. Het grondplan is eveneens ongewoon. Het perceel waar de boulevards samenkomen was een onregelmatig trapezoïde, breder aan de achterkant dan aan de voorkant, dus ontwierp Baltard de kerk dienovereenkomstig. De ingangsgevel is het smalle uiteinde. Vandaaruit wordt het interieur gestaag breder, en de zijkapellen worden groter en groter naarmate ze het koor naderen. Al met al is het gebouw bijna honderd meter lang. Het smalle portaal zorgt ervoor dat de verbreding doelbewust aanvoelt, als een trechter die de blik naar het altaar trekt.

Photo: Diliff · CC BY-SA 3.0

De ijzeren kolommen die het echte constructieve werk verrichten, mochten er nooit industrieel uitzien. Ze zijn geschilderd en verguld, en hun kapitelen ontluiken in engelen, gemodelleerd in reliëf en afgewerkt in kleur. De beeldhouwer was Louis Schroeder, een kunstenaar uit Parijs die in 1898 overleed. Deze polychrome engelen zijn zijn bijdrage aan de kerk, en ze veranderen elke metalen steunpilaar in een stuk kerkmeubilair. Dat was precies de bedoeling. Baltard had bij Les Halles al bewezen dat ijzer een grote markthal kon overkappen. Hier wilde hij aantonen dat hetzelfde materiaal een kerk kon dragen en er toch als een kerk kon uitzien in plaats van als een treinstationloods. Het metaal dat het metselwerk ondersteunt, draagt dus bladgoud, verf en beeldhouwwerk, waarbij constructie en ornament samenkomen in één geheel.

Guilhem Vellut from Paris, France · CC BY 2.0

De meeste kerken uit de negentiende eeuw vulden hun ramen met wit glas om het schip met licht te overspoelen. Baltard weigerde dat. Hij koos overal voor gekleurd glas, met als resultaat dat de kerk tamelijk donker blijft, met een gedempte, schaduwrijke sfeer. De keus werd raam voor raam gemaakt. Op de twee onderste niveaus van het schip toont het glas eenvoudige geometrische figuren. Hoger bevinden zich portretten van heiligen en martelaren uit de eerste eeuwen, het werk van glazenier Laurent-Charles Maréchal. Rondom de koepel zijn de ramen van grisaille, een monochrome glasschildering verhoogd met vergulde details in een tint die jaune d'argent wordt genoemd. De kapellen rond het schip en het koor bevatten ramen die zijn gewijd aan heiligen en apostelen, en onderaan elk raam staan de namen van de donateurs die ervoor hebben betaald.

Photo: GFreihalter · CC BY-SA 3.0

Aan het einde van de kerk loopt de vloer omhoog. Dit is het koor, het deel dat is gereserveerd voor de geestelijkheid, verheven boven het niveau van het schip. Boven het altaar staat een ciborie, een open, overkoepeld baldakijn in renaissancestijl, gemaakt van verguld gietijzer. Het is de ijzertechniek van het schip vertaald naar de taal van het heiligdom, goud waar de zuilen verf dragen. Midden in het koor staat een modern, verplaatsbaar houten altaar, dat daar is geplaatst zodat de mis kan worden opgedragen met het gezicht naar het volk. Het oorspronkelijke hoofdaltaar staat erachter, gedeeltelijk aan het oog onttrokken, en de nieuwere kan worden weggehaald voor diensten die naar het oosten worden gevierd, op de oudere manier. Onder dit alles ligt een crypte met een onvoltooid verhaal. Napoleon III bestemde het als de begraafplaats voor de prinsen van zijn familie, terwijl keizers en keizerinnen in Saint-Denis zouden achterblijven. Zo ver is het nooit gekomen. De keizer stierf in ballingschap in Engeland en werd in plaats daarvan begraven in de abdij van Farnborough, samen met zijn vrouw en zoon.

Photo: Diliff · CC BY-SA 3.0

Boven het koor opent de koepel zich en is de binnenkant goed te zien: de ijzeren constructie is volledig zichtbaar, omringd door een band van vensters die de koepel van onderen verlichten. De cijfers zijn de moeite waard om te horen. De lantaarn aan de top rijst tachtig meter boven de grond uit. De koepel zelf heeft een doorsnede van vijfentwintig meter. Buiten groeperen zich vier torens om de koepel, en die staan er niet voor de sier. Ze verrichten het werk van steunberen, vangen de naar buiten gerichte druk van de koepel op en vervangen de stenen steunconstructies die door het ijzer overbodig zijn geworden. Dit was de stoutmoedigste test van Baltards idee. Eeuwenlang was een koepel van deze schaal een prestatie in steen geweest; hier draagt metaal hem in plaats daarvan. Vanaf de straat gezien vult de koepel bijna de gehele gevel.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

Aan een kant van de kerk is een kapel gewijd aan een man wiens leven hier veranderde. Charles de Foucauld was soldaat, geograaf en ontdekkingsreiziger toen hij in de jaren 1880 naar de Sint-Augustinuskerk begon te komen. De parochievicaris, abt Huvelin, begeleidde hem. In 1886 keerde Foucauld in deze kerk terug tot het katholieke geloof. De biechtstoel waar dat gebeurde is bewaard gebleven, een hoge houten biechtcabine bekroond met een kruis, en die staat vandaag de dag in de kapel. Eromheen toont de kapel documenten over zijn leven. Zijn bekering voerde hem ver weg van Parijs; zijn latere jaren bracht hij door als kluizenaar in de Sahara. Hij werd zalig verklaard in 2005. Op 15 mei 2022 verklaarde paus Franciscus hem heilig. Pelgrims komen nu omwille van hem naar deze stille kapel, naar de kerk waar zijn ommekeer begon.

Photo: Thomon · CC BY-SA 4.0

De laatste stop bevindt zich hoog boven de hoofdingang, waar het grote orgel de boog onder het roosvenster vult. Beide zijn uitingen van hetzelfde idee. Het orgel werd tussen 1867 en 1868 gebouwd door Charles Spackman Barker, in de orgelwereld gevierd om één enkele uitvinding: de Barkerhefboom. Het is een mechanisme dat de toetsen verbindt met de pijpen, en het zorgde ervoor dat grote orgels licht te bespelen waren. Dit instrument behoorde ook tot de eerste die elektriciteit gebruikten. Het werd ingewijd op 17 juni 1868. Cavaillé-Coll restaureerde het in 1899. Later werk werd verricht door Beuchet-Debierre en vervolgens door Dargassies in 1987. Achter de pijpen straalt het roosvenster, ontworpen door Prosper Lafaye en net als zoveel in deze kerk versterkt met een skelet van gietijzer. Het muzikale leven van de parochie raakte ook een literair moment. Op 8 april 1890 trouwde de toneelschrijver Edmond Rostand hier met Rosemonde Gérard, met de componist Eugène Gigout achter het orgel. De Sint-Augustinuskerk is gebouwd om te laten zien dat het industriële tijdperk de eredienst nog steeds kon dienen, en het ijzeren frame, het glas, het orgel en de heiligen bewijzen dat sindsdien onveranderd.

Mbzt · CC BY 3.0