Hagia Sophia in Thessaloniki Audiogids in het Nederlands

Welkom bij de kerk van de Heilige Wijsheid, de Hagia Sophia in Thessaloniki. Dit is een van de oudste kerken in de stad die nog steeds overeind staat, en het verhaal ervan begint al lang voor het gebouw zelf. Op deze plek staat al sinds de derde eeuw een kerk. Dat eerdere gebouw stortte in het jaar 620 in, hoogstwaarschijnlijk door een aardbeving, en de kerk die u ziet, werd in de zevende eeuw op die plek opgetrokken. Sindsdien is het gebouw meer dan eens van geloof veranderd. Kruisvaarders uit de Vierde Kruistocht maakten er gedurende ongeveer twee decennia, van 1205 tot 1224, hun Latijnse kathedraal van. Na de Ottomaanse verovering van de stad diende het als moskee, waarbij de oude naam, Ayasofya Camii, behouden bleef. Toen Thessaloniki in 1912 bij Griekenland kwam, werd het weer een kerk. In 1988 bezorgden de Byzantijnse kunst en architectuur het gebouw een plaats op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Hoe één gebouw al deze identiteiten heeft gedragen, is het verhaal van de volgende haltes.

Ian Kehoe · Public domain

De deuropening is omlijst met fijn uitgehouwen marmer, een teken van de waardigheid die deze kerk vanaf het begin bezat. Boven de boog loopt het ornament in banden van loofwerk en krulwerk rondom de houten deuren. De reden waarom de mozaïeken binnen nog bestaan, is een vreemde. Toen het gebouw als moskee dienstdeed, werden de figuurlijke voorstellingen ervan niet vernietigd. Ze werden bedekt met pleisterwerk, en dat pleisterwerk beschermde ze eeuwenlang. Daarna kwamen zwaardere klappen. Een brand in 1890 liet het gebouw zwaar beschadigd achter, toen het nog steeds een moskee was. Tussen 1907 en 1909 leidde de Byzantijnse historicus Charles Diehl de restauratie van het gehele bouwwerk. Tijdens die campagne werden de mozaïeken weer blootgelegd, en kwam het koepelmozaïek weer aan het licht. Diehl begeleidde tevens de versiering van de resterende oppervlakken, en die versiering is wat het interieur nog steeds draagt.

Photo: Ymblanter · CC BY-SA 4.0

Binnen opent de centrale ruimte zich onder de koepel, met een kroonluchter die bijna tot aan de vloer hangt. De plattegrond meet ongeveer tweeënveertig meter in de lengte en vijfendertig in de breedte. Het gebouw is een koepelbasiliek, maar met een bijzonderheid. De zuilen van het centrale schip zijn naar de zijkanten getrokken, waardoor de centrale ruimte onder de koepel de vorm van een gelijkarmig kruis krijgt. Dat maakt het een overgangsvorm. Het staat tussen de vroege koepelbasiliek en de kruiskoepelkerk, het type dat vanaf de tiende eeuw de Byzantijnse architectuur domineerde. Samen met een handvol andere gebouwen geldt het als een van de belangrijkste overgebleven voorbeelden van dit type.

Photo: PLAKLE · CC BY-SA 4.0

Beeldhouwwerk zoals dit acanthuskapiteel, met zijn diep uitgesneden bladeren, behoort tot de vroegchristelijke beeldhouwtraditie. Het herinnert aan wat hier eerder stond. In de eerste helft van de vijfde eeuw was de kerk op dit terrein een grote vroegchristelijke basiliek gewijd aan de heilige Marcus. Samen met de omliggende gebouwen vormde het een religieus complex van meer dan achtduizend vierkante meter. Dit is het gebouw waarvan u aan het begin hoorde dat het rond 618 tot 620 ten val kwam. De huidige kerk werd op een deel van dit terrein gebouwd en beslaat slechts een fractie van het oude complex. De fijn bewerkte kapitelen langs het schip dragen iets van die oudere bouwtraditie over naar de nieuwe kerk.

G.Garitan · CC BY-SA 4.0

De koepel toont de Hemelvaart van Christus. Hij zit in een cirkel van licht, gedragen door engelen, en om hem heen staan de twaalf apostelen met de Maagd Maria en nog twee engelen. Onder de koepel doorbreken twaalf boogvensters de trommel en verlichten het tafereel. Eromheen loopt een regel uit de Handelingen van de Apostelen: Galileïsche mannen, waarom staan jullie naar de hemel te kijken? Over wanneer het mozaïek is gemaakt, bestaat discussie. De meeste geleerden dateren het in de periode na het herstel van de iconen. De kunsthistoricus Viktor Lazarev plaatste het in de negende eeuw, mede op basis van een inscriptie in de koepel waarin aartsbisschop Paulus van Thessaloniki wordt genoemd, die de zetel bekleedde van 880 tot 885. Grieks onderzoek heeft gesuggereerd dat het terug zou kunnen gaan tot de zevende eeuw, dus de vraag blijft open.

Unknown author · Public domain

Het gewelf voor de apsis schittert van goud en kruisen, zonder enige figuren. Dit is de decoratie uit het iconoclastische tijdperk, toen afbeeldingen van mensen verboden waren en kerkinterieurs in plaats daarvan kruisen kregen. Een groot gelijkarmig kruis vult hier een medaillon, geplaatst tussen kleinere kruisen; een opzet die sterk lijkt op die welke nog steeds zichtbaar is in de Hagia Irene in Constantinopel. Maar het gewelf bevat ook namen. De monogrammen van keizer Constantijn de Zesde en zijn moeder, keizerin Irene, zijn hier te zien, wat het werk dateert in de jaren 780, rond het eerste herstel van de iconenverering. Er is ook een inscriptie die bisschop Theophilos noemt, die deelnam aan het Zevende Oecumenische Concilie in 787. Dat concilie herstelde de verering van iconen, en de inscriptie met zijn naam bevindt zich in dit gewelf.

Giovanni Dall'Orto · Attribution

In de apsis zit de Maagd troonend op een gouden achtergrond met het Christuskind op haar schoot, aangebracht na de overwinning van de iconenvereerders: volgens de ene datering tussen 787 en 797, volgens de andere kort na 843. Zij verving iets. De brede contouren van het grote iconoclastische kruis zijn nog steeds achter haar schouders te zien, waardoor de ene afbeelding over de andere heen ligt en de hele discussie over afbeeldingen in één oppervlak zichtbaar is. De mozaïekkunstenaar liet ook een menselijk spoor na. Werkend op het gebogen oppervlak van de apsis, was hij niet gewend te corrigeren voor perspectivische vervorming. Het resultaat is een Maagd die breed en zwaar is, en een Christuskind dat opvallend klein is voor zijn zitplaats.

Giovanni Dall'Orto · Attribution

Nabij het heiligdom staat de uit hout gesneden bisschopszetel, rijkelijk versierd met figuren en bekroonde panelen, te midden van de koorbanken. Het was de gewoonte om bisschoppen binnen kathedralen te begraven, en deze vormde daarin geen uitzondering. In 1981 werden achter de banken van het rechterkoor de relieken van aartsbisschop Basilius van Thessaloniki gevonden. Hij leidde de kerk van de stad in de negende en tiende eeuw, en hij had daar, in het gebouw dat hij diende, gewacht tot de twintigste eeuw. Van de kerk uit de derde eeuw op deze plek tot de aartsbisschop die achter het koor rust, is dezelfde grond al ruim duizend jaar een plaats van aanbidding.

Photo: Fingalo · CC BY-SA 2.0 de