Hagia Sophia w Salonikach Audioprzewodnik po polsku

Witamy Państwa w kościele Mądrości Bożej, Hagia Sophia w Salonikach. Jest to jedna z najstarszych wciąż stojących świątyń w mieście, a jej historia zaczyna się na długo przed powstaniem samej budowli. Kościół stał w tym miejscu już od trzeciego stulecia. Tamta wcześniejsza budowla zawaliła się w 620 roku, najpewniej w wyniku trzęsienia ziemi, a kościół, który widzą Państwo, wzniesiono w jej miejscu w siódmym stuleciu. Od tamtej pory świątynia niejednokrotnie zmieniała wyznanie. Uczestnicy czwartej krucjaty uczynili z niej łacińską katedrę na około dwadzieścia lat, od 1205 do 1224 roku. Po osmańskim podboju miasta służyła jako meczet, zachowując swoją dawną nazwę Ayasofya Camii. Kiedy Saloniki przeszły w ręce Grecji w 1912 roku, ponownie stała się kościołem. W 1988 roku jej bizantyjska sztuka i architektura przyniosły jej miejsce na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Opowieść o tym, jak jeden budynek udźwignął wszystkie te tożsamości, kryje się w kolejnych punktach zwiedzania.

Ian Kehoe · Public domain

Wejście otoczone jest precyzyjnie rzeźbionym marmurem, co świadczy o godności, jaką świątynia cieszyła się od samego początku. Nad łukiem ozdoba biegnie pasami ulistnienia i wolut wokół drewnianych drzwi. Powód, dla którego wewnętrzne mozaiki wciąż istnieją, jest osobliwy. Kiedy budynek służył jako meczet, jego przedstawienia figuralne nie zostały zniszczone. Zakryto je tynkiem i to właśnie tynk chronił je przez stulecia. Potem nadeszły cięższe ciosy. Pożar z 1890 roku poważnie uszkodził budynek, gdy ten nadal pełnił funkcję meczetu. Między 1907 a 1909 rokiem historyk bizantynolog Charles Diehl kierował renowacją całej budowli. W trakcie tych prac odkryto ponownie mozaiki, a mozaika kopuły znów ujrzała światło dzienne. Diehl nadzorował również ozdabianie pozostałych powierzchni i to zdobienie wnętrze nosi do dziś.

Photo: Ymblanter · CC BY-SA 4.0

Wewnątrz przestrzeń centralna otwiera się pod kopułą, z żyrandolem zwieszającym się niemal do samej posadzki. Budowla mierzy około czterdziestu dwóch metrów długości i trzydziestu pięciu szerokości. Jest to bazylika kopułowa, ale z pewnym urozmaiceniem. Kolumny nawy głównej odsunięto na boki, dzięki czemu przestrzeń centralna pod kopułą przyjmuje kształt krzyża równoramiennego. Czyni to z niej formę przejściową. Stoi ona między wczesną bazyliką kopułową a kościołem typu krzyżowo-kopułowego, który zdominował architekturę bizantyjską od dziesiątego wieku. Wraz z kilkoma innymi budowlami, zalicza się ona do głównych zachowanych przykładów tego typu.

Photo: PLAKLE · CC BY-SA 4.0

Rzeźbienia takie jak ten kapitel akantowy, z głęboko żłobionymi liśćmi, należą do wczesnochrześcijańskiej tradycji rzeźbiarskiej. Przypominają o tym, co znajdowało się tu wcześniej. Do pierwszej połowy piątego wieku kościół w tym miejscu był wielką wczesnochrześcijańską bazyliką pod wezwaniem świętego Marka. Wraz z otaczającymi ją budynkami tworzyła kompleks religijny o powierzchni ponad ośmiu tysięcy metrów kwadratowych. Jest to budowla, o której upadku, około 618 do 620 roku, słyszeli już Państwo na samym początku. Obecny kościół wzniesiono na części jej terenu, zajmując jedynie ułamek dawnego kompleksu. Misternie wykonane kapitele wzdłuż nawy przenoszą cząstkę tej starszej tradycji budowlanej do nowego kościoła.

G.Garitan · CC BY-SA 4.0

Kopuła przedstawia Wniebowstąpienie Chrystusa. Siedzi on w kręgu światła niesionym przez anioły, a wokół niego stoją dwunastu apostołów z Matką Bożą i dwoma kolejnymi aniołami. Pod kopułą dwanaście łukowatych okien przebija bęben i oświetla scenę. Wokół biegnie wers z Dziejów Apostolskich: „Mężowie galilejscy, dlaczego stoicie wpatrując się w niebo?”. Kwestia tego, kiedy powstała mozaika, budzi spory. Większość badaczy datuje ją na okres po przywróceniu ikon. Historyk sztuki Wiktor Łazariew umieścił ją w dziewiątym wieku, częściowo w oparciu o inskrypcję w kopule wymieniającą arcybiskupa Pawła z Salonik, który sprawował urząd od 880 do 885 roku. Greccy naukowcy zasugerowali, że może ona sięgać nawet siódmego wieku, więc kwestia ta pozostaje otwarta.

Unknown author · Public domain

Sklepienie przed absydą lśni złotem i krzyżami, bez żadnych postaci. Jest to dekoracja z epoki ikonoklazmu, kiedy zakazano przedstawiania ludzi, a wnętrza kościołów zdobiono krzyżami. Wielki krzyż równoramienny wypełnia tutaj medalion, umieszczony pośród mniejszych krzyży; jest to układ bardzo podobny do tego, który wciąż można zobaczyć w Hagia Irene w Konstantynopolu. Sklepienie zawiera jednak także imiona. Widnieją tu monogramy cesarza Konstantyna Szóstego i jego matki, cesarzowej Ireny, co datuje to dzieło na lata 780., mniej więcej na okres pierwszej restauracji kultu ikon. Znajduje się tu również inskrypcja wymieniająca biskupa Teofila, który brał udział w siódmym soborze powszechnym w 787 roku. Sobór ten przywrócił kult ikon, a inskrypcja z jego imieniem znajduje się w tym właśnie sklepieniu.

Giovanni Dall'Orto · Attribution

W absydzie na złotym tle tronuje Bogurodzica z Dzieciątkiem Jezus na kolanach, umieszczona tam po zwycięstwie zwolenników kultu ikon: według jednej datacji między 787 a 797 rokiem, według innej krótko po 843 roku. Zastąpiła ona coś innego. Za jej ramionami wciąż można odczytać szerokie zarysy wielkiego krzyża ikonoklastycznego, zatem jeden obraz nałożono na drugi, co czyni cały spór o wizerunki widocznym na jednej powierzchni. Twórca mozaiki pozostawił również ludzki ślad. Pracując na zakrzywionej powierzchni absydy, nie był przyzwyczajony do korygowania zniekształceń perspektywy. W rezultacie Bogurodzica jest szeroka i ciężka, a Dzieciątko Jezus zauważalnie za małe jak na swoje miejsce.

Giovanni Dall'Orto · Attribution

W pobliżu sanktuarium stoi rzeźbiony drewniany tron biskupi, bogato zdobiony postaciami i zwieńczonymi panelami, ustawiony wśród stalli chórowych. Zwyczajowo biskupów chowano w kościołach katedralnych, a ten również posiadał własny pochówek. W 1981 roku, za stallami prawego chóru, odnaleziono relikwie arcybiskupa Bazylego z Salonik. Przewodził on kościołowi w mieście w dziewiątym i dziesiątym wieku i czekał tam, w budowli, której służył, aż do dwudziestego wieku. Od kościoła z trzeciego wieku w tym miejscu, aż po arcybiskupa spoczywającego za chórem, ten sam teren był miejscem kultu przez ponad tysiąc lat.

Photo: Fingalo · CC BY-SA 2.0 de