Kerk van San Giorgio Maggiore Audiogids in het Nederlands

Welkom in de Basilica di San Giorgio Maggiore, de abdijkerk van een benedictijnenklooster op een eigen eiland in de lagune van Venetië. Aan de overkant van het water verrijst de Piazzetta di San Marco, en deze schitterende witte gevel werd zo geplaatst dat hij daarop uitkijkt. Andrea Palladio ontwierp de kerk en de eerste steen werd in 1566 in aanwezigheid van de paus gelegd. De gevel zelf was pas in 1610 voltooid. De glans ervan boven het blauwe water maakt het tot het middelpunt van het uitzicht vanaf de Riva degli Schiavoni. De gevel lost ook een probleem op dat kerkbouwers eeuwenlang heeft dwarsgezeten. De voorzijde van een klassieke tempel is laag en breed, maar een christelijke kerk heeft een hoog schip boven lage zijbeuken. Het antwoord van Palladio was om twee tempelfronten over elkaar heen te leggen. Een breed fronton met zijn architraaf overspant het schip en beide zijbeuken, ogenschijnlijk ondersteund door een enkele orde pilasters. Daarboven bevindt zich een smaller fronton, ter breedte van enkel het schip, gedragen door gigantische zuilen op hoge voetstukken. Naast het centrale portaal staan beelden van Sint-Joris en Sint-Stefanus, de twee beschermheiligen aan wie de kerk is gewijd.

Luke N. Vargas. Dontexpect · Public domain

Binnen is de kerk zeer licht, met enorme halfzuilen en pilasters die tegen onversierde witte muren oprijzen. Een lang basilikaal schip wordt gekruist door een kruisvormig grondplan met transepten, en een koepel markeert het punt waar de twee assen samenkomen. De Benedictijnen wilden hier licht en klassieke helderheid in plaats van de gekleurde versieringen van veel Venetiaanse kerken. Het model werd in 1566 goedgekeurd. Tegen 1575 stonden de buitenmuren en de tamboer van de koepel er al. De koepel zelf werd in 1576 voltooid. Palladio stierf in 1580, voordat het koor achter het altaar en de gevel klaar waren. Het koor werd in de jaren na zijn dood voltooid, en de aankleding van het interieur volgde daarna.

Photo: Misha2101 · CC BY-SA 4.0

Girolamo Campagna · 1590s · bronze

Aan het hoofd van het schip staat het hoogaltaar, waarvan het ontwerp wordt toegeschreven aan Antonio Vasillacchi, genaamd l’Aliense. Het wordt bekroond door een bronzen groep van Gerolamo Campagna uit de jaren 1590. Vier donkere figuren van de evangelisten tillen een wereldbol op hun schouders. Boven de wereldbol verrijst Christus, samen met de Drie-eenheid. Het diepe brons steekt scherp af tegen de lichte zuilen van de Palladiaanse architectuur erachter. Het is het liturgische hart van de hele kerk, omlijst door de zuilen van het koor.

José Luiz · CC BY-SA 4.0

Jacopo Tintoretto · 1563 · canvas, oil paint

Aan weerszijden van het presbyterium hangen twee zeer grote doeken van Jacopo Tintoretto, beide geschilderd over de instelling van de eucharistie. Ze werden zo geplaatst dat ze zichtbaar waren vanaf de altaarbalustrade. Het Laatste Avondmaal van Tintoretto is de donkerste van de twee. Een lamp vlamt vanaf het plafond, en daaronder gloeit de aureool rond Christus. De tafel loopt diagonaal diep het schilderij in, waardoor het oog de apostelen langs de tafel volgt. Rond de heilige maaltijd bevinden zich gewone bedienden, dieren en verspreide schotels. Dat is de late stijl van Tintoretto op zijn meest dramatisch; hij plaatst het heilige moment binnen het dagelijks leven in plaats van het ervan af te zonderen.

Jacopo Tintoretto · Public domain

Jacopo Tintoretto · 1590s · canvas, oil paint

Aan de overkant van het koor hangt het bijbehorende doek, De val van het manna. Het toont de Israëlieten die het manna verzamelen, het voedsel dat God hen stuurde in de woestijn na hun ontsnapping uit Egypte. Een heel volk verzamelt zich, knielt en eet in de drukke, aardse scène. Rechts waakt een stralende figuur over hen. In de christelijke lezing voorspelde het manna de eucharistie, het brood uit de hemel. Daarom werden de twee schilderijen als paar in dit koor opgehangen. Het Laatste Avondmaal, zijn tegenhanger, staat er tegenover op overeenkomstige schaal; de belofte en de vervulling aan weerszijden van het altaar.

Jacopo Tintoretto · Public domain

Gaspare Gatti · 1590s · walnut wood

Achter het altaar, voorbij een scherm van zuilen, ligt de reden waarom het hele complex bestaat: het monnikenkoor. Palladio ontwierp de essentie ervan voor zijn dood en het werd gebouwd tussen 1580 en 1589. De halfronde ruimte is bekleed met donkere houten koorbanken. Bas-reliëfs van Albert Van der Brulle lopen erlangs. Voor een benedictijnse gemeenschap is het koor het hart van de dag. De monniken verzamelen zich hier gedurende de dagelijkse getijden om de gebeden te zingen die het kloosterleven structureren. Al het andere in deze kerk, het schip, de altaren en de schilderijen, staat in dienst van dat ritme van gebed.

Photo: Andraszy · CC BY-SA 4.0

Jacopo Tintoretto · 1594 · canvas, oil paint

In de Dodenkapel hangt de graflegging door Tintoretto, geschilderd in 1594. Het lichaam van Christus ligt op de stenen plaat, gewikkeld in een witte doek. De Heilige Maagd bezwijmt in het blauw linksboven, ondersteund door rouwende figuren. Engelen zweven in de duisternis boven het tafereel. Het schilderij is verlicht alsof door toortsen, waarbij de rouwenden dicht op elkaar gedrukt staan. Het toont een heel andere Tintoretto dan de grote koordoeken: intiem en somber. Het schilderij is geconserveerd en de diepe kleuren dragen nog steeds het verdriet van de scène uit.

Jacopo Tintoretto · Public domain

Sebastiano Ricci · 1708 · canvas, oil paint

De kapel rechts van het hoogaltaar behoorde toe aan de familie Bollani. Domenico Bollani was in 1547 ambassadeur geweest bij Eduard VI van Engeland en werd later bisschop. In veel Venetiaanse kerken kochten families kapellen en decoreerden ze naar eigen inzicht. De benedictijnen hadden inkomsten uit bezittingen en stonden sterker; zij hielden dus controle over de kapellen en dicteerden de decoratie ervan. Na de dood van Domenico vertraagde het werk en in 1619 was de kapel nog steeds onvoltooid, met een matig schilderij als altaarstuk. In 1693 werd dit vervangen. Pas in 1708 ontving de kapel het belangrijke werk dat daar nu te zien is: de Madonna met Kind en heiligen van Sebastiano Ricci. Het is een levendig laatbarok tafereel, met de Madonna op een troon tussen heiligen en putti die door de lucht tuimelen. Onderaan tokkelt een engeltje op een luit.

Photo: Sailko · CC BY 3.0

Dit eiland behoort al zeer lange tijd toe aan de Benedictijnen. In 982 schonk de doge Tribuno Memmo het aan de orde en een monnik genaamd Giovanni Morosini stichtte hier het klooster als eerste abt. Een aardbeving verwoestte in 1223 elk gebouw op het eiland, waarna de gemeenschap het weer opbouwde. Het eerste werk van Andrea Palladio hier was de kloosterrefter, die vanaf 1560 werd herbouwd. Voor de achterwand daarvan schilderde Paolo Veronese Het bruiloftsmaal te Kana, dat in iets meer dan een jaar voltooid was. In 1797 plunderden Napoleontische troepen het schilderij, sneden het doek voor transport in stukken en namen het mee naar Parijs; tegenwoordig hangt het in het Louvre. Het meest buitengewone moment van het klooster kwam kort daarna. Terwijl Rome bezet was en het pausambt vacant, kwamen de kardinalen in 1799 op dit afgelegen eiland in conclaaf bijeen. Zij kozen Pius de Zevende, die in maart 1800 in deze kerk werd gekroond.

Photo: Orlando Paride · CC BY-SA 4.0

De klokkentoren verrees voor het eerst in 1467. In 1774 stortte hij in, waarbij delen van de kloostergebouwen eromheen werden verwoest. De toren die er nu staat, was voltooid in 1791 en ontworpen in neoclassicistische stijl door de architect Benedetto Buratti. De vierkante schacht draagt een klokkenkamer van witte Istrische steen, bekroond door een conische spits. Het koper van de spits is groen uitgeslagen door verwering. De toren rijst ongeveer vijfenzeventig meter boven de lagune uit. Hellingen maken de beklimming gemakkelijk en er is ook een lift. Vanaf de top is er een prachtig uitzicht over Venetië.

José Luiz · CC BY-SA 4.0