Palazzo Vendramin-Calergi Audiogids in het Nederlands

Welkom bij Ca' Vendramin Calergi, een paleis aan het Canal Grande dat toebehoorde aan kooplieden, hertogen, verbannen koninklijken en een componist. Het verhaal begint bij Andrea Loredan, een Venetiaanse edelman met een voorliefde voor schone kunsten, die een residentie wenste die zijn familie waardig was. Het geld kwam uit een nog hogere bron: Leonardo Loredan, de doge van Venetië zelf. De bouw begon in 1481 onder de architect Mauro Codussi. Toen hij stierf, voltooide de architectenfamilie Lombardo het project in 1509. Achtentwintig jaar klinkt lang, maar voor de technologie van die tijd werd het als snel beschouwd. De rekening bedroeg meer dan tweehonderdduizend dukaat, een enorm bedrag, zelfs voor Venetië. Onder een van de ramen op de begane grond, uitgehouwen in de steen, staat een Latijns motto: Non nobis Domine, niet aan ons, o Heer. Het is afkomstig uit een psalm en was het motto van de familie Loredan, en vóór hen een motto van de Tempeliers. Venetianen namen het over als de bijnaam van het paleis, en onder die naam staat het gebouw nog steeds bekend.

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

De grote ramen van deze gevel markeren een keerpunt in de manier waarop Venetianen hun paleizen bouwden. Elk raam is wat architecten een bifora noemen, een tweeledig raam. Twee rondbogige openingen zijn samengevoegd in een enkele halve cirkel, en daartussen bevindt zich een klein rond raampje, als een oog in het midden. Dat kleine, ronde licht doet denken aan de ramen van Palazzo Corner Spinelli, een generatie eerder gebouwd, en de gelijkenis is een reden waarom geleerden dit paleis aan Mauro Codussi toeschrijven. Oudere paleizen aan het kanaal, in Byzantijnse en gotische stijl, lieten ornamenten vrij over hun muren verspreiden. Hier is de logica omgekeerd. Zuilen en bogen vormen een klassiek kader dat elke verdieping beheerst, en al het andere voegt zich ernaar. Het kader komt eerst; de decoratie volgt.

Paolo Monti · CC BY-SA 4.0

Zelfs de bewerkte oppervlakken van deze gevel houden zich in. Banden met loofwerk en voluten lopen door de steen, met zorg bewerkt maar nooit zo dat ze de overhand krijgen. Het ontwerp vraagt om sobere inlegstukken in contrasterende kleuren, geplaatst in panelen onder de vensters. Ze bevinden zich rustig onder de bogen en zuilen, ondergeschikt aan het architecturale frame zoals een ondersteunende stem antwoordt op een solist. Terughoudendheid is waar het om draait. De steen zelf, ordelijk en kalm, voert het woord.

Paolo Monti · CC BY-SA 4.0

Weinig paleizen aan het Canal Grande konden zich een tuin veroorloven, en dit paleis behoudt nog steeds zijn ommuurde groene ruimte aan de waterkant. In 1589 ging het paleis over naar Vettor Calergi, een Venetiaanse edelman uit Kreta, die het kocht voor zijn huwelijk met Isabetta Gritti. Hun dochter Marina trouwde in de familie Grimani, en haar zonen zouden het verhaal van het paleis veranderen. In 1614 breidden de eigenaren de rechtervleugel uit over een deel van de tuin, naar een ontwerp van de architect Vincenzo Scamozzi. Die toevoeging gaf het gebouw het L-vormige plan dat het tot op de dag van vandaag heeft. Maar de vleugel werd ook het toneel van een vendetta. Francesco Querini Stampalia werd daar vermoord door de drie zonen van Marina Calergi. De Republiek antwoordde streng: de vleugel werd afgebroken en er werd een schandzuil opgericht om de schande van de familie te markeren. De broers haalden de kolom neer zodra deze stond. De vleugel zelf werd in 1659 gesloopt en het jaar daarop herbouwd.

Photo: Sailko · CC BY-SA 3.0

Via deze poort, onder de woorden Casinò Municipale, opent het paleis zich voor de stad aan de kant van Cannaregio. Eeuwenlang behoorde het toe aan adellijke families; in de twintigste eeuw wisselde het op een andere manier van eigenaar. In 1946 kocht de gemeenteraad van Venetië het gebouw volledig. Sinds 1959 dient het als de winterresidentie van het Casinò di Venezia, het gevierde gokhuis van de stad, waarvan de zalen zich tijdens de koudere maanden vullen terwijl het zomerse spel zich elders afspeelt. Pas in het begin van de jaren tweeduizend droeg de stad het eigendom formeel over aan het bedrijf van het casino zelf, waarvan zij aandeelhouder is. Een paleis dat gebouwd was om bezoekende adel te imponeren, voorziet nu in zijn eigen onderhoud dankzij het publiek.

Photo: Sailko · CC BY-SA 3.0

Binnen draagt de begane grond een lange gang die de portego wordt genoemd, vanwaar de trap naar het piano nobile leidt. In het hart ligt de salon, en de vorm daarvan is het slimme gedeelte. De zaal is gebouwd in de vorm van een T, smal naar de achterkant van het paleis toe en wijd openend naar het water. Die indeling trekt het volste uitzicht op het Canal Grande de kamer binnen, samen met het licht en de lucht die ervanaf komen. De muren die de Loredans hier oorspronkelijk kenden, zijn verdwenen. Giorgione, een van de grote schilders van de Venetiaanse renaissance, werd ontboden om het interieur van fresco's te voorzien, en die versiering is nu verloren, lang geleden vervangen door latere stucwerken. Toch overleeft er in de salon wat zestiende-eeuws werk van Palma il Giovane. Dit zijn de zalen die het casino in de winter gebruikt, zoals te horen was bij de landpoort.

Photo: San Marco Venice · CC BY-SA 4.0

Richard Wagner hield van Venetië, en tussen 1858 en zijn dood verbleef hij zes keer in Venetië. Zijn laatste bezoek begon in triomf. Kort nadat zijn opera Parsifal in première ging op het tweede festival van Bayreuth, huurde hij de gehele mezzanineverdieping van dit paleis van graaf de' Bardi. Hij arriveerde op de zestiende september 1882 met zijn vrouw Cosima, dochter van Franz Liszt, en vier van zijn vijf kinderen, samen met de huisbedienden. Hij bracht hier de winter door, en op de middag van de dertiende februari 1883 stierf hij in het paleis aan een hartaanval, op negenenzestigjarige leeftijd. Op de bakstenen muur naast het gebouw, gericht op het kanaal, draagt een gedenkplaat het grafschrift van de dichter Gabriele d'Annunzio: „In dit paleis leeft de laatste adem van Richard Wagner voort in de zielen, zoals het getij dat tegen het marmer klotst.” Sinds 1995 is er een Wagner-museum geopend in het paleis, met de grootste particuliere collectie gewijd aan de componist buiten Bayreuth.

Internet Archive Book Images · No restrictions

In de jaren zeventig van de negentiende eeuw zette de fotograaf Carlo Naya zijn camera neer aan het kanaal en legde hij dit paleis vast op een afdruk met een inscriptie voor een van de eigenaren: Marie-Caroline de Bourbon-Sicile, de hertogin de Berry. Zij was de verweduwde schoondochter van koning Karel de Tiende van Frankrijk en sleet haar ballingschap in Venetiaans comfort. Zij had het pand in 1844 gekocht met haar tweede echtgenoot, de hertog della Grazia. De woelingen van de Risorgimento haalden haar in en zij werd gedwongen te verkopen. De koper was haar eigen kleinzoon, Henry, graaf de' Bardi, en veel van de schitterende kunstwerken van het paleis werden in Parijs geveild. De graaf en zijn vrouw, de infante Adelgundes, hielden het huis levend en ontvingen de beroemde namen van hun tijd. In 1937 verkocht de laatste van de Grazia-familie het aan Giuseppe Volpi, die de vertrekken verbouwde en het paleis omvormde tot een centrum voor de studie van elektrische verschijnselen. Van de tweehonderdduizend ducaten van de Loredans tot een hertogin in ballingschap, de laatste winter van een componist en een stadscasino: dit paleis is gedurende vijf eeuwen doorgegeven, waarbij iedere eigenaar een ambitie achterliet in de steen.

Carlo Naya · Public domain