Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw van Guadalupe Audiogids

Welkom in het heiligdom van Guadalupe, aan de voet van de Tepeyac-heuvel in het noorden van Mexico-Stad. Alles hier is voortgekomen uit één enkele devotie: de afbeelding van de Maagd Maria die bekendstaat als de Maagd van Guadalupe. Het grote open plein is het Atrio de las Américas, en het biedt een ongebruikelijke blik. Twee basilieken staan zij aan zij op dezelfde plaza. De ene is rond, bekroond met een tentvormig dak van groen koper. De andere is een achttiende-eeuwse tempel met een koepel van gele en blauwe tegels. Pelgrims komen in buitengewone aantallen, ongeveer twintig miljoen per jaar. Dat is minstens twee keer zoveel als de best bekende Maria-heiligdommen ter wereld bezoeken. Van die miljoenen arriveren er zo'n negen miljoen in de dagen rond twaalf december, het feest van Onze-Lieve-Vrouw van Guadalupe. Het volgende verhaal behandelt de afbeelding, de mensenmenigte en de reden waarom één heiligdom twee basilieken nodig kreeg.

Photo: Arne Müseler · CC BY-SA 3.0 de

Het samengaan van de twee basilieken is te wijten aan een bezwijkende ondergrond. De oude kerk met koepel werd gebouwd op de zachte grond van wat ooit een meerbodem was. Na verloop van tijd verschoof en verzakte de aarde eronder, op een ongelijkmatige manier, zoals gebouwen in dit deel van Mexico-Stad nog steeds doen. De tempel werd instabiel, en uiteindelijk werd het te gevaarlijk geacht om hem te gebruiken. Een heiligdom kon zijn heilige afbeelding echter niet zomaar opgeven. Dus moest de afbeelding worden verplaatst, en er rees een nieuw heiligdom op stabielere grond naast de oude. De volgende stop vertelt hoe dat nieuwe gebouw werd opgericht en hoe het de Maagd ontving.

Photo: ProtoplasmaKid · CC BY-SA 4.0

Het werk aan de ronde basiliek begon in 1974, tijdens het abtschap van monseigneur Guillermo Schulenburg. Een advocaat van de basiliek, Odilón Ramírez Pelayo, regelde de aankoop van de grond en bracht de architecten bijeen. Het ontwerpteam werd geleid door Pedro Ramírez Vázquez en José Luis Benlliure, met nog vier architecten daarnaast. Ramírez Pelayo regelde zelfs dat er een kleine kapel gewijd aan de nieuwe basiliek werd gebouwd in de Sint-Pieter in Rome. Zeven ingangen openen zich aan de voorgevel. Daarboven bevindt zich een open kapel, die een echo vormt van de atria van de zestiende eeuw, van waaruit de mis kon worden gevierd voor de menigte die zich buiten verzamelde. Op twaalf oktober 1976, toen het werk klaar was, werd de afbeelding van de Maagd in een plechtige processie haar nieuwe heiligdom binnengedragen.

Andrew McMillan · Public domain

De cirkelvorm is geen stilistische toevalligheid. De architecten bedoelden dat het gebouw een echo zou zijn van de tent die de Ark van het Verbond beschutte tijdens haar tocht door de woestijn. Een tent, in hun gedachte, voor de nieuwe Ark: de afbeelding van de Maagd. De dakconstructie is van gewapend beton, bedekt met koperplaten die zijn verweerd tot een zachtgroen. Die groene kroon, met haar kruis op de top, is het herkenningspunt van het hele atrium.

Lidia Lopez · CC BY 2.0

1531

Hier is de reden voor alles eromheen: de afbeelding zelf. Volgens de katholieke traditie verscheen de Maagd Maria in 1531 aan een man genaamd Juan Diego, op de Tepeyac-heuvel. Zoals het verhaal wordt verteld, droeg zijn tilma, een mantel geweven van magueyvezel, haar portret, op het doek gedrukt door geen menselijke hand. Dat doek wordt sindsdien vereerd, en het is de relikwie die de pelgrims hierheen trekt. Moderne historici en kunsthistorici beschrijven het overgebleven object in nuchterder termen: een geschilderde stoffen afbeelding uit het koloniale Nieuw-Spanje, waarvan de gedocumenteerde geschiedenis duidelijker wordt in de loop van de zestiende eeuw. Voor de miljoenen die elk jaar komen, blijft het echter de tilma van Juan Diego.

Photo: Karolja · CC BY-SA 4.0

Het ronde interieur heeft geen zuilen die het uitzicht belemmeren. De afbeelding hangt achter het hoofdaltaar, onder een groot kruis, aan een muur die net zo is afgewerkt als het plafond. Vanaf elke plek binnen de basiliek is deze te zien. Om pelgrims er dicht langs te laten lopen, loopt er een wandelpad onder het altaar door, voorzien van lopende banden om de rij in beweging te houden. Het heiligdom ontvangt nog steeds de meest vooraanstaande bezoekers in de katholieke wereld. Paus Johannes Paulus II kwam vijf keer. Zijn bezoeken strekten zich uit van 1979 tot 2002, en omvatten de zaligverklaring en later de heiligverklaring van Juan Diego. In februari 2016 droeg paus Franciscus de mis op aan het hoofdaltaar.

Photo: ProtoplasmaKid · CC BY 4.0

Een kerk die is gebouwd voor grote mensenmassa's is bovenal nog steeds een plaats van aanbidding. Tegen de gebogen muur staat het grote pijporgel, waarvan de bleke pijpen in rijen oprijzen onder de hangende lampen. Hier wordt elke dag de mis opgedragen, en op feestdagen klinkt de muziek door de hele cirkel van de ruimte. Wat de omvang van de gemeente ook is, de liturgie gaat door.

Photo: Daniel Case · CC BY-SA 3.0

Op de veertiende november 1921 explodeerde een bom die in een bloemstuk was verstopt bij het hoofdaltaar. De explosie beschadigde de altaartreden en de gebrandschilderde ramen. De afbeelding van de Maagd zelf werd niet vernietigd. Dit verbogen metalen crucifix werd gered van de explosie en wordt in de basiliek bewaard als getuige van die dag. Niemand kan zeggen wie de bom heeft geplaatst, of waarom. De reparaties die volgden brachten de afbeelding ongeveer een meter hoger dan voorheen, in de oude basiliek waar deze toen verbleef.

Photo: Avillac5 · CC BY-SA 4.0

De eerste steen van de oude basiliek werd gelegd op de vijfentwintigste maart 1695. De architect was Pedro de Arrieta, en de tempel opende op de eerste mei 1709 met een plechtige noveen. De afbeelding van de Maagd werd hier ontvangen bij de inwijding, en bleef tot 1976. Waarom deze verder trok, hebt u al gehoord. Vier achthoekige torens staan op de hoeken. Vijftien gewelven overdekken het interieur, en de koepel draagt een lantaarn afgewerkt met gele en blauwe Talavera-tegeltjes. In 1749 kreeg de kerk de titel van collegiale kerk, wat betekende dat deze, zonder een kathedraal te zijn, een eigen kapittel en een abt had. In 1815 werd de laatste wens van de tot de dood veroordeelde opstandige priester José María Morelos ingewilligd om te bidden tot de Maagd van Guadalupe in deze tempel. Hij stierf kort daarna in een nabijgelegen stad, in wat nu de gemeente Ecatepec de Morelos is.

Photo: Minaram · CC BY-SA 4.0

Cristóbal de Villalpando · 1690s · oil paint, canvas

De Heilige Naam van Maria, geschilderd in de jaren 1690, is het werk van Cristóbal de Villalpando. Maria staat te midden van engelen onder een openbrekende hemel, in de exuberante stijl van de nieuw-Spaanse wereld die ook de oude basiliek bouwde. Het is een voorbeeld van de Mariaanse schilderkunst die rond het heiligdom bloeide, in plaats van een voorwerp van het altaar. Schilderijen zoals deze behoren tot het museum van de basiliek, dat in 1941 werd geopend in de noordelijke vleugel van het oude Capuchinas-klooster. De collectie nieuw-Spaanse kunst omvat bijna vierduizend stukken, met werken van Villalpando, Miguel Cabrera en Juan Correa als hoogtepunten. De vestibule van het museum bevat meer dan tweeduizend ex-voto's, kleine beschilderde dankbetuigingen die voor de Maagd zijn achtergelaten.

Cristóbal de Villalpando · Public domain